Ontwikkelingsfasen

De ontwikkelingsfasen hieronder kunnen helpen om te begrijpen hoe kinderen bepaalde concepten, zoals dood en afscheid, beleven en begrijpen op verschillende leeftijden. Het zijn geen strikte richtlijnen, maar eerder een houvast. De leeftijden zijn dan ook ruim te bekijken en verschillen van kind tot kind.

0-2 JAAR

Over heel kleine kindjes wordt vaak gezegd dat ze zich nog niet bewust zijn van verdriet of rouw in hun omgeving. Wij durven dat tegen te spreken. Baby’s hebben sowieso al een notie van het verschil tussen dag en nacht en hechten zich aan hun vaste verzorgers.
Ze merken het wanneer die verzorgers plots wegvallen of zich anders gedragen door spanning en verdriet. Als je het zelf moeilijk hebt op het moment dat je voor een baby moet zorgen, laat je dan zeker helpen. Probeer te streven naar een beperkt aantal vaste verzorgers zodat je baby daar rust en vertrouwen uit kan putten. Beluister hieronder zeker eens de podcast aflevering over rouw bij de allerkleinsten. Daarin legt kinderpsychologe Jasmine Luyckx uit hoe kleintjes echt wel voelen.

2-5 JAAR

Deze kinderen leven vaak in een fantasiewereld. Hun wereld zit vol monsters, prinsessen en draken. In deze fase is het belangrijk om eerlijk en duidelijk te zijn. Let op met formuleringen als ‘broertje slaapt’ of ‘zusje is op een lange reis’. Want dit kan in een kinderhoofdje al snel tot grote angsten leiden: ‘Zal ik nog wel wakker worden als ik vanavond ga slapen?’ ‘Mama gaat op reis voor haar werk, komt die dan ook niet meer terug?’
Vertel dus eerlijk wat er aan de hand is, uiteraard op het niveau van jouw kind, maar er doekjes om winden en de waarheid heel erg verzachten heeft vaak een tegenovergesteld effect. Er niets over vertellen kan je kind triggeren om in zijn eigen fantasiewereld op zoek te gaan naar antwoorden.

6- 8 JAAR

Kinderen die in de eerste jaren van de lagere school zitten, leren plots heel veel over de wereld om zich heen. Al lezend kijken ze met andere ogen naar hun omgeving. Typisch voor deze leeftijd is een sterke focus op details. Ze zullen je een massa vragen stellen: ‘Ligt er een dekentje in die kist?’ ‘Waarom hebben de dokters niet kunnen helpen?’ ‘Waarom ligt mijn vriendje in die ijskast?’ Hoe moeilijk het ook is, probeer eerlijke antwoorden te geven, dat is belangrijk voor het vertrouwen van je kind. Het is beter dat je kind vragen stelt dan dat het ergens mee blijft zitten en het in zijn hoofd veel grootser of erger maakt en misschien zelfs betrekt op zichzelf. Op deze leeftijd kan je gerust samen op zoek gaan naar symbolische manieren om een gemist broertje of zusje een duidelijke plek te geven binnen je gezin, maar wees niet verbaasd als dit soms onbedoeld heel letterlijk wordt geïnterpreteerd.

8 – 12 JAAR

Deze kinderen willen afwijken van jongere kinderen en reageren vaak nonchalant, doen lacherig over hun emoties en willen vooral niet ‘kinderachtig’ zijn. Ze laten vaak minder blijken dat het verlies hen erg raakt en zijn bezorgd om hun stoere imago. In deze levensfase is er een sterke focus op technische details. En de eindigheid van het leven dringt tot hen door. Ze maken zich zorgen en zijn bang om nog andere mensen te verliezen. Ze kunnen heel verdrietig worden als ze beseffen dat oma en opa al ‘heel oud’ zijn. Ook op deze leeftijd zijn voldoende informatie en eerlijke antwoorden cruciaal. En wees je er echt van bewust dat deze kinderen vaak ‘luistervinken’ en opmerkingen of informatie die niet voor hun oren bestemd zijn, oppikken. En soms missen ze in zo’n geval de juiste context en maken ze een heel eigen verhaal.

12 – 16 jAAR

Pubers hebben maar één grote zorg: erbij horen en vooral niet ‘abnormaal’ zijn. Ze voelen vaak meteen aan dat het verliezen van een broertje of zusje niet ‘normaal’ is en dat ze dus een risico lopen om uit de groep te vallen. Vaak zullen ze dit dan ook bij hun vrienden of op school negeren. Dat is misschien hard en zwaar om te zien, maar geef hen die ruimte. Zorg wel dat ze zeker een vertrouwenspersoon hebben. En dat hoeft niet altijd een van hun eigen ouders te zijn. Want op deze leeftijd zijn ze zich heel bewust van het feit dat ze met hun vragen hun ouders mogelijk verdrietiger maken en dat willen ze net niet. Ook op deze leeftijd is het cruciaal dat ze de waarheid horen en dat je geen informatie voor hen achterhoudt. Zeker niet als ze die mogelijk toch van iemand anders horen. Zoiets is nefast voor het vertrouwen.

Bij het Berrefonds horen wij elke dag verhalen van ouders met verdriet. En hoewel al die verhalen verschillend zijn, is er toch iets heel belangrijk dat bijna voor alle ouders hetzelfde is. Ze delen hun allergrootste angst: dat hun kind zal worden vergeten. Ze zijn bang dat de naam van hun kind niet meer genoemd zal worden.

Bij het Berrefonds zullen wij ouders bijna automatisch aanspreken als mama of papa van een kindje dat ze missen. Vaak kennen we zelfs hun voornaam niet, alleen de naam van hun overleden kind. Zo proberen wij elke dag ruimte te maken voor kinderen die alleen nog in ons hart bestaan.

Maar wist je dat jij daar ook heel eenvoudig aan kan bijdragen? We geven je hier graag heel wat concrete tips om op een mooie manier namen te blijven noemen. Dat is bijna het mooiste wat je voor (groot)ouders kan doen. ❤️

Lieve berichtjes

Steun acties

Benoem verdriet bij speciale gelegenheden

Laat hen deel uitmaken van jullie kleine tradities

Neem deel aan events van het Berrefonds

Markeer belangrijke data

Het moment waarop een (groot)ouder die een (klein)kind mist weer aan het werk gaat is een bijzondere dag. Voor de ouders zelf, maar zeker ook voor collega’s en werkgevers. Sommige ouders kijken ernaar uit om hun gedachten te kunnen verzetten en opnieuw aan het werk te kunnen gaan. Anderen zullen met een bang hartje beginnen aan de loodzware taak om opnieuw mee te draaien in een werkcontext. Het is dus altijd belangrijk om even te peilen naar hoe je werknemer of collega dit ervaart. Het is heel normaal dat alle partijen een beetje zenuwachtig zijn voor zo’n nieuwe ‘eerste werkdag’.

Soms zijn ouders een hele tijd afwezig, probeer dan als collega of werkgever nu en dan iets te laten horen. Blijf uitnodigingen sturen voor teambuildings of personeelsfeestjes. Misschien denk je dat je collega daar helemaal geen zin in heeft, maar in alles wat met de omgang met rouw en verdriet te maken heeft, huldigen wij een heel duidelijk principe: NIVEA. We hebben het dan niet over het blauwe ronde potje maar over Niet Invullen Voor Een Ander. Je weet niet wat iemand anders denkt of voelt, dus geef die persoon voldoende ruimte om zelf keuzes te maken. Zo nu en dan een lief berichtje kan ook wonderen doen. 

We geven je hier graag een aantal concrete tips en checklists om de terugkeer naar het werk zo vlot mogelijk te laten verlopen. Heb je als werkgever technische vragen over een nieuw arbeidsregime van je rouwende werknemer? Neem dan even contact op met je sociaal secretariaat en ook op deze pagina kan je al meer informatie vinden.

Tips voor collega’s

• Laat ruimte voor wat is, probeer niet elke stilte helemaal op te vullen.
• Verwelkom je collega op de eerste werkdag, probeer daar echt bewust een moment voor vrij te houden in je agenda.
• Tijdens de pauzes of de lunch praten collega’s vaak (onbewust) over hun kinderen. Dat is normaal. Je hoeft dit zeker niet krampachtig te vermijden, maar wees je hier wel van bewust en kies ook regelmatig andere gespreksonderwerpen of maak afspraken met je collega hoe je meer rekening kunt houden met zijn of haar gevoelens.
• Spreek je collega rechtstreeks aan.
• Probeer je collega niet te ontwijken of te negeren. Weet je echt niet wat te zeggen? Schrijf het desnoods op een lief kaartje: ‘Ik weet echt niet wat te zeggen.’ En er is niets zo erg met gefluister aan de koffiemachine dat plots stopt als die ene collega langs wandelt.
• Vergelijk niet met je eigen verlieservaringen.
• Minimaliseer het verdriet van je collega niet.
• Laat af en toe een lieve post-it achter op het scherm of aan een locker.
• Noteer de geboortedatum en sterfdag van het kindje op je kalender. Het is fijn voor ouders als ze op een moeilijke dag een lief berichtje krijgen. Al is het maar een hartje. 
• Wees nabij op moeilijke momenten.
• Geef niet de hele tijd goedbedoeld advies. Luister gewoon.
• Durf de naam van het kindje uit te spreken, vraag of je collega dit graag heeft.
• Vraag regelmatig hoe het gaat en wees concreet: ‘Kan je je wat concentreren?’ ‘Is je eerste werkweek meegevallen?’ ‘Heb je in het weekend kunnen rusten?’
• Check regelmatig wat je collega nodig heeft. Misschien waren er afspraken in het verleden, maar wees je bewust van het feit dat dit kan evolueren. Misschien gaf de collega aan veel over zijn/haar verlies te willen praten, maar wordt hij/zij nu gek van iedereen die hem/haar aanspreekt. Durf deze afspraak eens te evalueren. ‘Je had aangegeven dat je het fijn zou vinden als iedereen je zou aanspreken maar is dit nog oké voor jou? Laat het ons weten mocht je er intussen anders over denken.’

Extra tips voor leidinggevenden

• Nodig je werknemer uit voor een gesprek. Maak het liefst tijd voor een persoonlijke babbel in plaats van een telefoongesprek tussendoor. Ga eventueel thuis langs of spreek af op neutraal terrein. Uiteraard respecteer je de wens van je werknemer. Soms ziet die een gesprek (nog) niet zitten.
• Stuur een mooi kaartje uit je eigen naam. Zet dus niet alleen je naam mee onder het kaartje van alle collega’s.
• Vraag naar de wensen van je werknemer (het werkregime, starten met aangepast werk, wat heeft hij/zij nodig om zich goed te voelen…). 
• Plan voor je werknemer die weer start een moment om even te wennen. Denk aan een lunch met het team, een koffiemoment… Dat mag dan voor één keertje een beetje uitlopen. 
• Stel een vertrouwenspersoon aan die eventuele problemen kan signaleren of bij wie je werknemer terecht kan om even te ventileren.
• Neem bewust tijd om de bezorgdheden van je werknemer te bespreken. 
• Verwittig je team dat je werknemer nu vooral zachtheid en begrip nodig heeft. 
• Hou er rekening mee dat nieuwe aankondigingen van zwangerschappen of geboortes binnen je team erg gevoelig kunnen liggen en probeer daar de betrokken collega steeds op een zachte manier van te verwittigen in een persoonlijk gesprek.
• Laat op de eerste echte werkdag zien dat je werknemer welkom is en dat je er bent voor hem/haar. Zorg bijvoorbeeld voor een bloemetje, een mooi fotolijstje om zelf te vullen, een kaartje op het toetsenbord…

Onderstaande pagina’s schreven we speciaal voor ouders met verdriet, maar mogelijk zijn ze ook voor jou helpend om even door te lezen.

Hoe je broers en zussen betrekt bij het verlies van je kind is heel persoonlijk. Elk kind is anders, elke ouder is dat ook en elke gezin heeft z’n eigen gewoontes. Er is dus zeker niet één manier om met zo’n groot verdriet om te gaan met kinderen. Maar meer en meer onderzoek toont intussen wel aan dat het stilzwijgen van verdiet en verlies opgroeiende kinderen niet sterker maakt, integendeel. Het kan heel verleidelijk zijn om je andere kind(eren) af te schermen van het verlies van hun broertje of zusje. Als ouder heb je immers de natuurlijke reflex om je kind te beschermen. Maar wat leer je je kind(eren) dan?

Dat verdriet niet bestaat? Dat je niet mag huilen? Dat alles in het leven op te lossen valt? Maken we dan van onze kinderen niet de volwassenen die onbeholpen reageren en niet weten wat te zeggen bij de confrontatie met rouw en verlies? Wij bij het Berrefonds pleiten er dus voor om ondanks je eigen angsten, kinderen wel te betrekken in rouw en verdriet. Want alleen zo geef je kinderen een extra rugzak vol levenservaring mee.

Elke leeftijd heeft andere noden

Uiteraard is het belangrijk om rekening te houden met de leeftijd van de andere kind(eren) in je gezin of in je familie. Met een kleuter kan en moet je helemaal anders over verlies praten dan met een schoolkind of een beginnende puber. En ook elke situatie is anders. Maar we willen je wel even gerust stellen: er is niet zoiets als één goede manier om met je kinderen te praten over verdriet en verlies en het is helemaal niet zo dat je maar één kans hebt om er samen over te praten. Je mag gerust proberen, experimenteren en bijsturen zoals je dat wellicht met allerlei aspecten van je opvoeding doet. In ons boek ‘Het rouwt in jou’ geven we je nog veel meer achtergrondinformatie en voorbeelden, hier willen we je vooral wat houvast bieden op basis van een aantal heel concrete tips:

• Zorg voor een veilige, warme omgeving waar het kind ruimte krijgt om verdrietig te zijn.
• Vertel zoveel mogelijk feiten en verduidelijk de omstandigheden van het overlijden.
• Zorg dat wat je vertelt, aangepast is aan de leeftijd van het kind.
• Gebruik geen synoniemen zoals ‘slapen’ of ‘op reis gaan’ om de dood te benoemen.
• Verberg je eigen gevoelens niet.
• Maak verdriet en gemis bespreekbaar, doe er ‘normaal’ over.
• Noem nog regelmatig de naam van hun broer of zus.
• Stel een vertrouwenspersoon aan als je zelf niet wil of kan praten.
• Geef ruimte aan herinneringen. Maak een koesterhoekje of knutsel samen een herinneringsdoos.
• Herhaal vaak dat je er bent als je kind je nodig heeft.
• Vraag regelmatig hoe het gaat. Ook als het al weken prima gaat.
• Lotgenotencontact kan ook voor kinderen helpen.
• Let op signalen die aangeven dat het moeilijk gaat.
• Laat kinderen hun gang gaan als ze situaties rond de dood naspelen of vertellen aan vriendjes. (Corrigeer hen niet tijdens het spel maar gebruik wat je hoorde eventueel achteraf als aanknopingspunt voor een gesprek.)

Verbindende momenten en handige links

Hieronder verzamelen we nog overzicht van enkele handige links van producten en tools die je kunnen helpen om de rouw en het verdriet bij kinderen te begeleiden. In elk Koesterhuis organiseren we ook regelmatig een activiteit voor broers en zussen die we hier graag met je delen. En weet dat wij ook een uitgebreide werking hebben om basisscholen te ondersteunen na het verlies van een leerling.

De juiste woorden vinden om te reageren op ondenkbaar verdriet, het verlies van een kind, is ontzettend moeilijk. En we moeten daar heel eerlijk in zijn: er zijn foute woorden. Ouders van een overleden kind krijgen soms dingen te horen die hen ontzettend diep kwetsen. Die hen helemaal uit evenwicht brengen. Maar het ‘doodzwijgen’ van verdriet, doen alsof er niets gebeurt is en na een holle ‘veel sterkte’ gewoon overgaan tot de orde van de dag, dat doet wellicht nog veel meer pijn.

We zien het dan ook als onze missie om de omgeving van (groot)ouders die een kind hebben verloren woorden te geven. Op deze pagina geven we je graag een aantal heel concrete tips en voorbeelden. Hopelijk kunnen ze je inspireren tot mooie gesprekken. Tot lieve zinnetjes die voor ouders wel degelijk een groot verschil kunnen maken.

Gesprekstarters voor een eerste contact

Veel mensen willen iets zeggen wanneer ze ouders tegenkomen die een kind verloren zijn. Maar net op die onverwachte momenten in de supermarkt, op straat, aan de schoolpoort schieten woorden vaak tekort. Je wil iets zeggen…maar je weet niet wat. Of je zegt niets… en dat voelt ook niet juist. Weet dat iets kleins zeggen vaak al genoeg is. Je hoeft geen perfect gesprek te voeren.

Wat kan je zeggen?

Hou het eenvoudig, oprecht en kort:

• “Ik denk veel aan jullie.”
• “Er zijn geen woorden?”
• “Ik zou willen vragen hoe het gaat, maar de vraag is zo banaal.”
• “Ik weet niet goed wat te zeggen, maar ik wilde even hallo zeggen.”

Als het een kort moment is

Soms is er geen ruimte voor een gesprek. Dat hoeft ook niet.

• “Ik wilde gewoon even zeggen dat ik aan jullie denk.”
• “Fijn om je even te zien.”
• “Ik ben er nog altijd voor jullie.”

Een korte erkenning is vaak waardevoller dan niets zeggen.

Als je merkt dat het moeilijk is

Soms zie je dat het zwaar is, of voel je dat iemand niet wil praten.

• “Je hoeft nu niets te zeggen, maar weet dat ik aan je denk.”
• “Ik wilde je gewoon even groeten en een knuffel geven.”

Respecteer het moment. Niet elk moment is geschikt om stil te staan.

Wat je beter vermijdt

• wegkijken of doen alsof je iemand niet ziet
• meteen van onderwerp veranderen
• zware of lange gesprekken starten op een onverwacht moment
• uitspraken zoals:
  “Hoe gaat het nu echt?” (te zwaar voor op straat)
  “Je ziet er goed uit” (kan dubbel aanvoelen)

Een gesprek afronden

Let op bij het afronden van je gesprek. Verval niet in holle clichés zoals ‘veel sterkte’ of ‘hou je goed’ of ‘bel maar als er iets is’.
Sluit bijvoorbeeld wel af met een heel concreet aanbod (‘Zal ik morgen iets om te eten brengen?’ ‘Kan ik dit weekend je oudste kind opvangen?’). Soms kan je een gesprek ook afsluiten met een kleine aanraking, zoals een troostend klopje op een schouder of arm.

Zonder woorden laten zien dat je meeleeft

Niet iedereen vindt het makkelijk om woorden te geven aan wat hij of zij voelt. En dat hoeft ook niet altijd. Soms zit de grootste steun in een klein gebaar. Iets stil, maar zichtbaar. Iets dat zegt: ik ben je niet vergeten. Voor ouders kan dat heel veel betekenen.

Kleine signalen van verbondenheid

Er zijn verschillende manieren om te tonen dat je meeleeft, zonder iets te moeten zeggen:

• een hartjespin dragen die verbondenheid toont
• een hartje of sticker op je auto kleven
• een poster of symbool zichtbaar ophangen, bijvoorbeeld tijdens de Koesterweek
• deelnemen aan Rondje Wereld ter ere van hun kindje
• een kaarsje branden en daar een foto van sturen.
• een kaartje sturen zonder veel woorden

Deze kleine gebaren geven ouders het gevoel dat hun kind niet vergeten wordt.
Dat hun verhaal nog leeft, ook in de omgeving.

Waarom dit zo helpend kan zijn

Voor ouders voelt het vaak alsof de wereld snel weer verdergaat. Alsof hun verlies stilaan onzichtbaar wordt. Wanneer iemand via een klein teken laat zien dat ze nog denken aan hun kind, kan dat enorm veel betekenen. Je hoeft niets te zeggen om nabij te zijn.

Schrijf een kaartje

Sociale media zijn niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven en spelen in gelukkige en verdrietige tijden vaak een belangrijke rol bij onze omgang met elkaar. Ook wanneer een kind(je) sterft uiten ouders hun verdriet vaak op sociale media. En dat kan een zegen zijn, want ouders krijgen op die platformen dan vaak een tsunami aan hartjes en korte zinnetjes van steun en kracht. Maar… probeer er wel op te letten dat zo’n digitaal hartje je niet ontslaat van je verantwoordelijkheid in de ‘echte’ wereld. Dat klinkt misschien zwaar, maar wij zijn er bij het Berrefonds wel degelijk van overtuigd dat je – wanneer er in je omgeving een kind sterft – mee kan en moet zorgen voor het ondersteunen van het getroffen gezin. En een snelle ‘veel sterkte’ op sociale media is een mooi begin, maar het zou daar niet mogen ophouden. Wij zijn fan van regelmatige kaartjes of kleine koestergeschenkjes. Omdat je op die manier kan laten zien dat je het verdriet erkent en het is ook een manier om aan te geven dat je echt tijd wil maken om er voor een gezin te zijn. Maar het is niet eenvoudig om de juiste woorden te vinden. In ons boek Het rouwt in jou geven we een heleboel voorbeelden. Hier geven we alvast enkele concrete tips:

• Durf de naam van het overleden kind(je) te vermelden op het kaartje.
• Schrijf gerust ‘hier heb ik geen woorden voor’ of ‘ik weet niet wat ik kan schrijven’, dat is helemaal oké.
• Als het kindje stierf tijdens de zwangerschap of net na de geboorte, mag je de ouders zeker proficiat wensen, ze werden mama en papa!
• Beschrijf een mooie herinnering of anekdote, dat mag echt heel concreet.
• Het is fijn om een kaartje te krijgen op verjaardagen en andere bijzondere data, maar ook op een ‘gewone’ dag kan een kaartje wonderen doen.
• Kies een mooi kaartje dat bij het gezin past.

Een bingo van foute uitspraken

We vinden het ontzettend belangrijk dat framily voldoende woorden van troost en ondersteuning kan vinden. En we hopen je al geïnspireerd te hebben. Maar laat ons dan toch eindigen met iets gedurfder. Want ja, we winden er geen doekjes om, er zijn ook heel pijnlijke en ‘foute’ uitspraken die ouders regelmatig moeten aanhoren. We willen die graag de wereld uit helpen. En we maakten daarom in ons boek ‘Het rouwt in jou’ een Bingo van foute uitspraken. Absoluut niet om je af te schrikken, wel als een kleine troost en herkenning voor ouders en wie weet ook als eye-opener naar de omgeving. Het zijn vaak zinnen die voorbijgaan aan het huidig verdriet en ouders al richting de toekomst duwen. Erkenning van het NU is super belangrijk. Dit soort zinnetjes zeg je dus beter niet…

Links om je verder te inspireren

Wanneer in je omgeving iemand een kind(je) verliest, voelt het misschien alsof je niets kan doen. Je bent onzeker of en hoe je kan helpen. En toch, onderschat nooit wat de kracht van een zorgend, warm netwerk kan doen voor het verdriet van (groot)ouders.  Begrip, erkenning, steun en liefde uit je omgeving is goud waard. Is het eenvoudig om (groot)ouders te ondersteunen? Nee, zeker niet. Zal je soms de bal eens misslaan en iets verkeerd zeggen of doen? Misschien. Is dat erg? Nee, want durven helpen, durven nabij zijn, is zoveel belangrijker.

Veel ouders die een kind verliezen, verliezen nog veel meer. Ze botsen vaak op een muur van onbegrip in hun omgeving. Op een oorverdovende stilte. 
Het verlies van een kind is in onze hectische maatschappij nog vaak een taboe en iets waar mensen liever niet mee geconfronteerd worden.

Het zit dan ook in de missie en visie van het Berrefonds om tools te geven aan de maatschappij en om de omgeving van (groot)ouders die een kind verliezen te inspireren om te helpen, te ondersteunen, te troosten en te koesteren. Voor veel ouders is het voor het verwerken van hun verdriet cruciaal dat ze zich gedragen voelen door een hechte framily (= vrienden +familie) . Het gevoel er niet alleen voor te staan is ontzettend belangrijk.

Maar iedereen kent wel iemand die een kind verloor. We willen jou dus geruststellen. Ja, jij die behoort tot de omgeving van (groot)ouders met intens verdriet. Jij die wil helpen. Want echt, doe dat! Er is niets zo belangrijk als een omgeving vol lieve mensen die klaarstaat om te helpen. Dus wees nabij. Geef aan dat je bereikbaar bent. En maak je geen zorgen. Je hoeft niet altijd grootse dingen te doen. Voor veel ouders betekent ‘nabij zijn’ ook dat je gewoon een half uurtje naast hen op de zetel zit. Zelfs in stilte. Dat je een pot soep aan de voordeur zet. Een kort fietstochtje maakt. Dat je ruimte geeft om te praten, om te lachen om te huilen. Dat je niet oordeelt en niet invult, niet in hun plaats denkt. Maar gewoon, nabij bent.

Dat je begrijpt dat na een goede dag weer een barslechte week kan volgen. Dat je een code met emoticons afspreekt zodat je zonder woorden heel snel weet hoe het gaat. Dat je het begrijpt dat ze je even niet willen zien. En dan weer wel. Dat het niet altijd logisch is. Dat een gemaakte afspraak om ‘s middags te gaan wandelen plots toch niet meer lukt. En misschien een half uurtje later toch weer wel. Rouw is verwarrend, vermoeiend, onvoorspelbaar en wispelturig. Aanvaard dat iemand in rouw dat ook is en geef hem of haar alle ruimte die nodig is.

Tijdens onze Koesterweek 2024 gaven we vanuit het Berrefonds een druk bijgewoond webinar voor framily van rouwende gezinnen. We nodigen je uit om dit mee te ontdekken en op die manier heel wat antwoorden te krijgen op vragen waar je eventueel nog mee zit. Heb je nog nood aan verdere informatie of hulp? Weet dat wij er voor je zijn!

Soms zegt een klein gebaar meer dan duizend woorden. Een koestergeschenk kan fijn zijn om te krijgen, om te geven of voor jezelf te kopen.

Sommige ouders voelen een bijzondere connectie met een diertje dat op het geboortekaartje stond. Of met een symbool dat verbonden is aan de naam van hun kind. Misschien was er een lievelingsliedje, een specifiek ritueel, een kleur die altijd terugkomt. Iets vinden dat daarbij aansluit, kan onverwacht hartverwarmend zijn. Andere ouders zoeken iets om dicht bij zich te dragen. Een lief juweeltje. Een klein symbool in hun jaszak. Of net iets moois voor bij hun koesterplekje thuis, een plek waar herinnering en liefde samenkomen.

Ook framily wil vaak graag iets geven dat echt een warm gevoel geeft. Iets dat troost biedt op bijzondere dagen. Een verjaardag. De feestdagen. Moederdag of Vaderdag. Een dag waarop het gemis net iets harder voelbaar is.

Soms is er gewoon nood aan een klein, symbolisch cadeautje. Een troostend kaartje. Een zachte attentie. Een gebaar dat zegt: ik denk aan jou.

Met zorg gekozen

In onze webshop verzamelen wij een zorgvuldig gekozen collectie met kleine koestergeschenkjes. Om jezelf of iemand in je omgeving een hart onder de riem te steken. Je vindt er ook exclusieve producten om samen met ons je hart te tonen, ontwikkeld vanuit onze jarenlange ervaring in het begeleiden van gezinnen na verlies.

Snuister rustig rond. Ontdek kleine hebbedingen, zachte verwennerijtjes en betekenisvolle troostcadeautjes.

Na het verlies van een kind heb je in België officieel recht op tien dagen rouwverlof.

Voor de meeste ouders is dit uiteraard niet voldoende (al is het ook helemaal prima als jij net troost kan vinden in de structuur en afleiding van je werk). Op deze pagina proberen we je een overzicht te geven van alle stelsels die bestaan en waar je eventueel recht op hebt.

Lees alles rustig door en probeer je te laten helpen door je arts, de sociale dienst van je werk of nog andere professionals.

Ben je naast deze administratieve informatie op zoek naar informatie over hoe je rouwen en werken kunt combineren? Lees dan even hier verder.

Rouwen is hard werken. Het vraagt tijd, ruimte en mildheid voor jezelf. Opnieuw aan het werk gaan na het verlies van je kind is dan ook geen eenvoudige stap. Er bestaat dan ook geen juist moment om terug te starten. Voor elke ouder is dit anders. Sommigen voelen sneller de nood om opnieuw structuur te ervaren, terwijl anderen meer tijd nodig hebben. Beide zijn helemaal oké. Tegelijk kan werk ook helpend zijn. Door je brein zachtjes opnieuw te activeren, kan je hersenschors beter functioneren. Dit helpt om de intense emoties en overactiviteit in je hoofd stap voor stap beter te reguleren. Werk kan zo, naast het verdriet, ook een plek bieden van houvast en kleine stukjes ademruimte.

Opnieuw starten hoeft bovendien geen alles-of-niets verhaal te zijn. Veel ouders kiezen ervoor om progressief terug aan het werk te gaan, stap voor stap, op hun eigen tempo. Meer hierover lees je op onze pagina over progressieve tewerkstelling.

Enkele helpende tips

• 1. Hou zachtjes contact
  Blijf, als het goed voelt, in contact met collega’s bij wie je je veilig voelt. Een berichtje, een koffiemoment of een korte wandeling kan helpen om de afstand kleiner te maken.
• 2. Bereid je terugkeer een beetje voor
  Misschien helpt het om al eens langs te gaan vóór je eerste werkdag. Even binnenspringen, iets kleins meebrengen of eens mee lunchen kan de plek opnieuw wat vertrouwd maken.
• 3. Geef aan wat je nodig hebt
  Je kan vooraf iets laten weten aan collega’s of je werkgever. Dat kan via een mail of door je ingevulde checklist (hieronder) te delen. Je hoeft het niet perfect te verwoorden. Eerlijk en eenvoudig is genoeg.
• 4. Zorg dat je niet alleen start
  De eerste dag kan spannend zijn. Het kan helpen om met iemand af te spreken aan de parking of ingang, zodat je samen kan binnenkomen.
• 5. Neem iets mee dat houvast geeft
  Een klein voorwerp, symbool of ritueel kan steun geven tijdens moeilijke momenten op de werkvloer.
• 6. Ga stap voor stap
  Je hoeft niet meteen alles terug op te nemen. Je concentratie en energie kunnen anders zijn dan vroeger. Dat is normaal.
• 7. Laat het geen alles-of-niets verhaal zijn
  Terugkeren kan ook geleidelijk. Voor veel ouders helpt het om hun brein opnieuw zacht te activeren, met kleine stukjes werk en structuur.

Misschien wil je werken. Misschien moet je werken. Misschien voelt het als beide.
Wat je situatie ook is: je mag het op jouw tempo doen.

Hieronder verzamelen we graag nog enkele boeken, onderzoeken en podcasts die je kunnen steunen of inspireren.

Aan de lieve ouder die nu leest

Je kind maakt op dit moment iets heel ingrijpends mee: het verlies van een klasgenootje of schoolgenootje. Scholen proberen dit verlies zo goed mogelijk op te vangen en kinderen te ondersteunen in wat ze voelen en meemaken. Ook jij als ouder speelt daarin een belangrijke rol. Misschien ben je zelf geraakt door wat er gebeurd is, en tegelijk wil je er zijn voor je kind.

Dat kan vragen oproepen. Wat zeg je wel of niet? Hoe reageer je op verdriet of vragen? Wanneer is iets normaal en wanneer maak je je zorgen?
We willen je met deze pagina graag wat houvast bieden.

Eerst even geruststellen

Wat jullie meemaken, is uitzonderlijk. Het is heel normaal dat dit je uit evenwicht brengt en dat je misschien niet goed weet hoe je hiermee om moet gaan.
Er is geen juiste manier om hiermee om te gaan. Elk kind, elk gezin en elk verdriet is anders.
Je mag vertrouwen op jezelf én op de veerkracht van je kind. Kinderen verwerken verlies vaak op hun eigen manier en in hun eigen tempo. Ze kunnen het ene moment heel verdrietig zijn en het volgende moment weer spelen of lachen. Dat kan verwarrend zijn voor volwassenen, maar voor kinderen is dit een heel normale manier van omgaan met verdriet.

Op deze pagina vind je enkele handvatten die kunnen helpen om je kind te ondersteunen. Ook geven we aan wanneer het goed kan zijn om extra hulp in te schakelen.

10 tips om je kind te ondersteunen

5. Blijf nabij
   Word niet meteen ongerust als je kind weinig deelt. Herhaal regelmatig dat je er bent. Om te luisteren en vragen te beantwoorden. En vertel dat het ook oké is om met iemand anders te praten, zoals een lotgenootje of leerkracht. 
   
6. Volg het ritme van je kind
   Kinderen zijn geen kleine volwassenen, ze hebben een eigen manier van omgaan met verdriet, die we als ouder niet altijd begrijpen. Wees geduldig. Rouw komt in golven. En zeker bij kinderen kunnen deze verschillende gevoelens elkaar soms snel opvolgen. Net was je kind nog superverdrietig en even later is hij of zij weer vrolijk en druk in de weer. Geef de ruimte, tijd en vrijheid om dit verdriet op zijn of haar manier en ritme te verwerken.
7. Deel je eigen gevoelens
   Toon gerust ook je eigen verdriet, vertel over jouw gevoelens. Je kind mag zien dat je ook geraakt bent. Dat is veilig, verbindend en leerrijk voor je kind. 
8. Symbolen en rituelen kunnen troosten 
   Het kan troostend zijn om creatief bezig te zijn, symboliek te integreren of een ritueel vorm te geven. Dat kan van alles zijn. Een tekening maken, een kaarsje branden, herinneringen ophalen en verzamelen in een boekje, een kaartje aan de ouders schrijven, een herinneringendoos maken, een herdenkingshoekje inrichten,…
9. Rouw tijdens spel of creativiteit
   Het is heel normaal dat je kind het verlies van zijn of haar klasgenootje verwerkt in spel, tekeningen en creativiteit. Dit kan er soms vreemd of confronterend uitzien voor jou, maar het is een gezonde manier van rouwen. Op die manier kan je kind gevoelens en gebeurtenissen herhalen, aanpassen of ‘controleren’ op een manier die veilig voelt. Als ouder ga je hier best rustig en open mee om zonder meteen te corrigeren of het gedrag te stoppen. Luister en observeer wat je kind uitdrukt en pik erop in om een gesprek te openen.
10. Hou dagelijkse routines aan
    Ritme geeft houvast in onzekere tijden. Zoek naar een evenwicht tussen voldoende tijd en ruimte maken voor emoties en het ritme van elke dag. Probeer om zoveel mogelijk dezelfde routines aan te houden.

Wanneer extra ondersteuning helpend kan zijn

De meeste reacties van kinderen na een verlies zijn heel normaal, hoe intens of verwarrend ze soms ook kunnen aanvoelen. Toch zijn er momenten waarop het goed kan zijn om even stil te staan en extra ondersteuning te overwegen. Niet omdat er iets “mis” is, maar omdat sommige situaties net wat meer zorg en begeleiding vragen. Voel je als ouder dat je kind blijft vastlopen, of dat het moeilijk blijft om ermee om te gaan, dan kan het helpend zijn om iemand mee te laten kijken.

Signalen om op te letten

Neem gerust contact op met een huisarts, leerkracht, school of hulpverlener wanneer je merkt dat je kind:

• langdurig somber of teruggetrokken blijft
• veel last heeft van slaapproblemen of nachtmerries
• extreem angstig wordt, bijvoorbeeld rond ziekte of dood
• lichamelijke klachten heeft zonder duidelijke oorzaak (zoals buikpijn of hoofdpijn)
• opvallend grote gedragsveranderingen vertoont, zoals boosheid, agressie of terugval in ontwikkeling
• uitspraken doet die je ongerust maken, zoals niet meer willen leven

Ook jij als ouder

Soms voel je als ouder dat het je zelf te veel wordt.
Dat je zoekend bent, moe bent of het gevoel hebt dat je tekortschiet.
Ook dan is het helemaal oké om hulp te vragen.

Je hoeft dit niet alleen te dragen.
Hulp inschakelen is geen teken van falen, maar van zorg voor je kind én voor jezelf.

Wanneer een baby of kind overlijdt, worden ook andere kinderen geconfronteerd met verdriet en afscheid. Dat kunnen broers of zussen zijn, neefjes of nichtjes maar ook vriendjes of klasgenootjes. Voor hen kan een afscheidsdienst een eerste kennismaking zijn met de dood. Kinderen voorbereiden op zo’n moment kan helpen om hen meer rust en houvast te geven.

Vertel vooraf wat er zal gebeuren

Kinderen voelen zich vaak veiliger wanneer ze weten wat ze kunnen verwachten. Leg daarom vooraf rustig uit hoe de afscheidsdienst ongeveer zal verlopen. Je kan bijvoorbeeld vertellen:

• waar de uitvaart plaatsvindt
• wie er allemaal aanwezig zal zijn
• dat er misschien mensen zullen huilen of heel verdrietig zijn
• dat er muziek gespeeld wordt of iemand iets zal vertellen
• dat er een kistje of urne aanwezig kan zijn
• dat het met momenten stil zal zijn en spelen even niet kan

Gebruik eenvoudige en eerlijke woorden. Je hoeft niet alles tot in detail te vertellen, maar het kan helpen om een duidelijk beeld te schetsen van wat er gaat gebeuren en wat ze kunnen verwachten.

Geef kinderen een keuze

Niet elk kind wil of kan aanwezig zijn op een afscheidsdienst. Het kan helpend zijn om kinderen, afhankelijk van hun leeftijd en eigenheid een keuze te geven. Sommige kinderen willen er graag bij zijn, anderen voelen zich veiliger wanneer ze op dat moment ergens anders zijn. Beide reacties zijn normaal. Je kan ook afspreken dat een kind op elk moment even naar buiten mag gaan als het te moeilijk wordt. Sommige uitvaarten worden ook gestreamd als er veel volk verwacht wordt. Het kan dan een optie zijn om thuis te volgen of samen met andere vriendjes of klasgenoten.

Betrek kinderen op hun manier

Voor veel kinderen kan het helpend zijn om een kleine rol te krijgen tijdens het afscheid. Zo voelen ze zich betrokken bij het moment. Dat kan bijvoorbeeld door:

• een tekening te maken
• een bloem neer te leggen
• een knuffeltje bij het kistje te leggen
• een kaarsje aan te steken
• samen een liedje te zingen

Je kan kinderen ook betrekken door een mooi prentenboek of voorleesverhaal te verwerken in de dienst. Dit kan dat voorgelezen worden met alle kinderen vooraan of in een aparte ruimte. Sommige ouders kiezen ervoor om tijdens de uitvaart de kinderen die aanwezig zijn even apart te nemen om samen op iets te knutselen of naar een verhaal te luisteren. Als de kinderen dan terugkomen kunnnen ze bijvoorbeeld hun kaarsenpotje vooraan zetten of iets in een boom hangen. Sommige kinderen vinden het fijn om iets te doen, andere kinderen kijken liever gewoon toe. Beide zijn helemaal oké.

Laat alle emoties toe

Kinderen rouwen op hun eigen manier. Sommige kinderen huilen, anderen worden stil, stellen veel vragen of gaan tussendoor gewoon spelen. Al die reacties zijn normaal. Laat kinderen weten dat alle gevoelens er mogen zijn en dat het oké is om verdrietig te zijn, maar ook om even te lachen of te spelen. Hier meer over weten? Lees dan ook even onze tips rond kinderen en rouw.

Zorg voor een vertrouwd persoon

Het kan helpend zijn dat er tijdens de afscheidsdienst minstens één volwassene speciaal voor de kinderen beschikbaar is. Iemand die hen kan begeleiden, met hen naar buiten kan gaan of even bij hen kan blijven als het moeilijk wordt. Hebben jullie als ouders zelf nog heel kleine kinderen vraag dan zeker hulp. Misschien wil je hen net heel dichtbij hebben maar het kan ook zijn dat het even alemaal teveel wordt. Laat je dus zeker omringen door lieve mensen.

Blijf nadien praten

Na de afscheidsdienst kunnen kinderen nog vragen hebben of opnieuw emoties voelen. Neem tijd om te luisteren naar wat ze vertellen en blijf openstaan voor hun vragen. Soms komen die vragen pas dagen of weken later in kleine onverwachte momenten.

Kinderen op een zachte manier betrekken bij een afscheid kan hen helpen om te begrijpen wat er gebeurt en hun gevoelens een plaats te geven. Elk kind doet dat op zijn eigen tempo. Volg vooral wat voor het kind en voor jullie als gezin goed voelt.

Elk kind rouwt op zijn of haar eigen manier. Er bestaat geen vast stappenplan of juiste manier om hiermee om te gaan. Wat vooral belangrijk is, is dat kinderen op een eerlijke en begrijpelijke manier worden aangesproken en dat ze ruimte krijgen om hun eigen rouw vorm te geven.

De ontwikkelingsfasen kunnen helpen om te begrijpen hoe kinderen bepaalde concepten, zoals dood en afscheid, beleven en begrijpen op verschillende leeftijden. Het zijn geen strikte richtlijnen, maar eerder een houvast. De leeftijden zijn dan ook ruim te bekijken en verschillen van kind tot kind.

Probeer vooral te kijken naar wat jouw kind nodig heeft. Sommige kinderen willen praten, anderen spelen liever. Sommigen vinden troost in een ritueel of een eigen plekje, terwijl anderen aangeven hoe ze vastgehouden of getroost willen worden. Door hen hierin mee te laten bepalen, geef je hen de ruimte om op hun eigen manier met verlies om te gaan.

Twee tips die vaak echt helpen

Soms zijn het net kleine dingen die een groot verschil maken in hoe kinderen omgaan met rouw. Hieronder delen we twee inzichten die in de praktijk vaak heel helpend blijken.

Wanneer een kind een moeilijke of onverwachte vraag stelt, hebben we als volwassenen vaak de reflex om meteen een goed en correct antwoord te geven. We willen het juist uitleggen, geruststellen of duidelijkheid bieden. Maar vaak vertrekken we daarbij vanuit ons eigen denkkader en dat is niet altijd afgestemd op hoe kinderen denken en voelen.

Gekke vragen…

Aanrader

Maak je je zorgen om je kind, kleinkind of een kind in je omgeving dat met verlies te maken kreeg? Dan kan het helpend zijn om wat extra houvast te vinden in hoe je hiermee kan omgaan.

Op een andere pagina bundelden we 10 concrete tips die oorspronkelijk geschreven zijn voor ouders van kinderen die een klasgenootje moeten missen, maar die in de praktijk veel breder toepasbaar zijn. Ze geven inzicht in hoe kinderen rouwen, welke reacties normaal zijn en hoe je als volwassene nabij kan blijven.

Je kan ze gerust gebruiken als inspiratie om je kind te ondersteunen, in welke vorm van verlies dan ook.

Inspiratie

Hieronder verzamelen we nog enkele nuttige links die je mogelijk kunnen helpen en verder kunnen inspireren om samen met kinderen aan de slag te gaan met rouw en verdriet. Maak je je ergens zorgen over of zit je ergens mee? Durf ons dan gerust even een berichtje sturen, we denken graag met je mee of proberen je door te verwijzen naar andere organisaties en professionals die je mogelijk kunnen helpen. En tenslotte, zorg ook altijd goed voor jezelf in tijden van verdriet, het is een cliché, maar het klopt wel: je kan past goed voor anderen zorgen als je ook voor jezelf (laat) zorgen.