Ga naar de inhoud

Hoe je broers en zussen betrekt bij het verlies van je kind is heel persoonlijk. Elk kind is anders, elke ouder is dat ook en elke gezin heeft z’n eigen gewoontes. Er is dus zeker niet één manier om met zo’n groot verdriet om te gaan met kinderen. Maar meer en meer onderzoek toont intussen wel aan dat het stilzwijgen van verdiet en verlies opgroeiende kinderen niet sterker maakt, integendeel. Het kan heel verleidelijk zijn om je andere kind(eren) af te schermen van het verlies van hun broertje of zusje. Als ouder heb je immers de natuurlijke reflex om je kind te beschermen. Maar wat leer je je kind(eren) dan?

Dat verdriet niet bestaat? Dat je niet mag huilen? Dat alles in het leven op te lossen valt? Maken we dan van onze kinderen niet de volwassenen die onbeholpen reageren en niet weten wat te zeggen bij de confrontatie met rouw en verlies? Wij bij het Berrefonds pleiten er dus voor om ondanks je eigen angsten, kinderen wel te betrekken in rouw en verdriet. Want alleen zo geef je kinderen een extra rugzak vol levenservaring mee.

Elke leeftijd heeft andere noden

Uiteraard is het belangrijk om rekening te houden met de leeftijd van de andere kind(eren) in je gezin of in je familie. Met een kleuter kan en moet je helemaal anders over verlies praten dan met een schoolkind of een beginnende puber. En ook elke situatie is anders. Maar we willen je wel even gerust stellen: er is niet zoiets als één goede manier om met je kinderen te praten over verdriet en verlies en het is helemaal niet zo dat je maar één kans hebt om er samen over te praten. Je mag gerust proberen, experimenteren en bijsturen zoals je dat wellicht met allerlei aspecten van je opvoeding doet. In ons boek ‘Het rouwt in jou’ geven we je nog veel meer achtergrondinformatie en voorbeelden, hier willen we je vooral wat houvast bieden op basis van een aantal heel concrete tips:

  • Zorg voor een veilige, warme omgeving waar het kind ruimte krijgt om verdrietig te zijn.
  • Vertel zoveel mogelijk feiten en verduidelijk de omstandigheden van het overlijden.
  • Zorg dat wat je vertelt, aangepast is aan de leeftijd van het kind.
  • Gebruik geen synoniemen zoals ‘slapen’ of ‘op reis gaan’ om de dood te benoemen.
  • Verberg je eigen gevoelens niet.
  • Maak verdriet en gemis bespreekbaar, doe er ‘normaal’ over.
  • Noem nog regelmatig de naam van hun broer of zus.
  • Stel een vertrouwenspersoon aan als je zelf niet wil of kan praten.
  • Geef ruimte aan herinneringen. Maak een koesterhoekje of knutsel samen een herinneringsdoos.
  • Herhaal vaak dat je er bent als je kind je nodig heeft.
  • Vraag regelmatig hoe het gaat. Ook als het al weken prima gaat.
  • Lotgenotencontact kan ook voor kinderen helpen.
  • Let op signalen die aangeven dat het moeilijk gaat.
  • Laat kinderen hun gang gaan als ze situaties rond de dood naspelen of vertellen aan vriendjes. (Corrigeer hen niet tijdens het spel maar gebruik wat je hoorde eventueel achteraf als aanknopingspunt voor een gesprek.)

Verbindende momenten en handige links

Hieronder verzamelen we nog overzicht van enkele handige links van producten en tools die je kunnen helpen om de rouw en het verdriet bij kinderen te begeleiden. In elk Koesterhuis organiseren we ook regelmatig een activiteit voor broers en zussen die we hier graag met je delen. En weet dat wij ook een uitgebreide werking hebben om basisscholen te ondersteunen na het verlies van een leerling.

Bekijk de volledige kalender

Elk kind rouwt op zijn of haar eigen manier. Er bestaat geen vast stappenplan of juiste manier om hiermee om te gaan. Wat vooral belangrijk is, is dat kinderen op een eerlijke en begrijpelijke manier worden aangesproken en dat ze ruimte krijgen om hun eigen rouw vorm te geven.

De ontwikkelingsfasen kunnen helpen om te begrijpen hoe kinderen bepaalde concepten, zoals dood en afscheid, beleven en begrijpen op verschillende leeftijden. Het zijn geen strikte richtlijnen, maar eerder een houvast. De leeftijden zijn dan ook ruim te bekijken en verschillen van kind tot kind.

Probeer vooral te kijken naar wat jouw kind nodig heeft. Sommige kinderen willen praten, anderen spelen liever. Sommigen vinden troost in een ritueel of een eigen plekje, terwijl anderen aangeven hoe ze vastgehouden of getroost willen worden. Door hen hierin mee te laten bepalen, geef je hen de ruimte om op hun eigen manier met verlies om te gaan.

Twee tips die vaak echt helpen

Soms zijn het net kleine dingen die een groot verschil maken in hoe kinderen omgaan met rouw. Hieronder delen we twee inzichten die in de praktijk vaak heel helpend blijken.

Wanneer een kind een moeilijke of onverwachte vraag stelt, hebben we als volwassenen vaak de reflex om meteen een goed en correct antwoord te geven. We willen het juist uitleggen, geruststellen of duidelijkheid bieden. Maar vaak vertrekken we daarbij vanuit ons eigen denkkader en dat is niet altijd afgestemd op hoe kinderen denken en voelen.

Gekke vragen…

Een eenvoudige, maar heel krachtige stap is om de vraag eerst terug te geven:
“Wat denk jij?”

Kinderen hebben vaak hun eigen beelden en antwoorden. En die zijn soms verrassend zacht, troostend of geruststellend.

Zo kan een kind op de vraag
“Is het zacht in een kistje?”
bijvoorbeeld antwoorden:
“Ja, heel zacht. Met wol en kussentjes. Het is eigenlijk een heel fijn bedje.”

Door eerst te luisteren naar hun antwoord, sluit je aan bij hun beleving. ”

Geeft je kind een antwoord dat hen zelf bang maakt of onrustig maakt?
Dan kan je zacht mee vorm geven:
“Ik denk dat het …”
“Ik stel me voor dat het eerder …

Zo help je om hun verbeelding terug wat veiliger en zachter te maken.

Laat ruimte voor wat een kind wil geloven

Kinderen kunnen vragen stellen over wat er na de dood gebeurt.
“Waar is hij nu?”
“Wat gebeurt er als je dood bent?”

Vaak zijn er binnen gezinnen verschillende overtuigingen of verhalen: geloof, spiritualiteit of symboliek. Het kan eigenlijk vanalles zijn.

In plaats van één “juist” antwoord te geven, kan het helpend zijn om ruimte te laten voor wat een kind zelf gelooft of wil geloven:
“Je mag geloven wat voor jou goed voelt.”
“Sommige mensen geloven dat … omdat dat hen troost geeft.”

Je kan bijvoorbeeld zeggen:

  • “Sommige mensen geloven in een hemel of in God.”
  • “Anderen denken aan een sterretje, waar iemand naartoe gaat.”
  • “Er zijn ook mensen die geloven dat iemand op een andere manier dichtbij blijft.”

Zo geef je kinderen de vrijheid om hun eigen betekenis te zoeken.

Aanrader

Maak je je zorgen om je kind, kleinkind of een kind in je omgeving dat met verlies te maken kreeg? Dan kan het helpend zijn om wat extra houvast te vinden in hoe je hiermee kan omgaan.

Op een andere pagina bundelden we 10 concrete tips die oorspronkelijk geschreven zijn voor ouders van kinderen die een klasgenootje moeten missen, maar die in de praktijk veel breder toepasbaar zijn. Ze geven inzicht in hoe kinderen rouwen, welke reacties normaal zijn en hoe je als volwassene nabij kan blijven.

Je kan ze gerust gebruiken als inspiratie om je kind te ondersteunen, in welke vorm van verlies dan ook.

Inspiratie

Hieronder verzamelen we nog enkele nuttige links die je mogelijk kunnen helpen en verder kunnen inspireren om samen met kinderen aan de slag te gaan met rouw en verdriet. Maak je je ergens zorgen over of zit je ergens mee? Durf ons dan gerust even een berichtje sturen, we denken graag met je mee of proberen je door te verwijzen naar andere organisaties en professionals die je mogelijk kunnen helpen. En tenslotte, zorg ook altijd goed voor jezelf in tijden van verdriet, het is een cliché, maar het klopt wel: je kan past goed voor anderen zorgen als je ook voor jezelf (laat) zorgen.

Wanneer een baby of kind overlijdt, worden ook andere kinderen geconfronteerd met verdriet en afscheid. Dat kunnen broers of zussen zijn, neefjes of nichtjes maar ook vriendjes of klasgenootjes. Voor hen kan een afscheidsdienst een eerste kennismaking zijn met de dood. Kinderen voorbereiden op zo’n moment kan helpen om hen meer rust en houvast te geven.

Vertel vooraf wat er zal gebeuren

Kinderen voelen zich vaak veiliger wanneer ze weten wat ze kunnen verwachten. Leg daarom vooraf rustig uit hoe de afscheidsdienst ongeveer zal verlopen. Je kan bijvoorbeeld vertellen:

  • waar de uitvaart plaatsvindt
  • wie er allemaal aanwezig zal zijn
  • dat er misschien mensen zullen huilen of heel verdrietig zijn
  • dat er muziek gespeeld wordt of iemand iets zal vertellen
  • dat er een kistje of urne aanwezig kan zijn
  • dat het met momenten stil zal zijn en spelen even niet kan

Gebruik eenvoudige en eerlijke woorden. Je hoeft niet alles tot in detail te vertellen, maar het kan helpen om een duidelijk beeld te schetsen van wat er gaat gebeuren en wat ze kunnen verwachten.

Geef kinderen een keuze

Niet elk kind wil of kan aanwezig zijn op een afscheidsdienst. Het kan helpend zijn om kinderen, afhankelijk van hun leeftijd en eigenheid een keuze te geven. Sommige kinderen willen er graag bij zijn, anderen voelen zich veiliger wanneer ze op dat moment ergens anders zijn. Beide reacties zijn normaal. Je kan ook afspreken dat een kind op elk moment even naar buiten mag gaan als het te moeilijk wordt. Sommige uitvaarten worden ook gestreamd als er veel volk verwacht wordt. Het kan dan een optie zijn om thuis te volgen of samen met andere vriendjes of klasgenoten.

Betrek kinderen op hun manier

Voor veel kinderen kan het helpend zijn om een kleine rol te krijgen tijdens het afscheid. Zo voelen ze zich betrokken bij het moment. Dat kan bijvoorbeeld door:

  • een tekening te maken
  • een bloem neer te leggen
  • een knuffeltje bij het kistje te leggen
  • een kaarsje aan te steken
  • samen een liedje te zingen

Je kan kinderen ook betrekken door een mooi prentenboek of voorleesverhaal te verwerken in de dienst. Dit kan dat voorgelezen worden met alle kinderen vooraan of in een aparte ruimte. Sommige ouders kiezen ervoor om tijdens de uitvaart de kinderen die aanwezig zijn even apart te nemen om samen op iets te knutselen of naar een verhaal te luisteren. Als de kinderen dan terugkomen kunnnen ze bijvoorbeeld hun kaarsenpotje vooraan zetten of iets in een boom hangen. Sommige kinderen vinden het fijn om iets te doen, andere kinderen kijken liever gewoon toe. Beide zijn helemaal oké.

Laat alle emoties toe

Kinderen rouwen op hun eigen manier. Sommige kinderen huilen, anderen worden stil, stellen veel vragen of gaan tussendoor gewoon spelen. Al die reacties zijn normaal. Laat kinderen weten dat alle gevoelens er mogen zijn en dat het oké is om verdrietig te zijn, maar ook om even te lachen of te spelen. Hier meer over weten? Lees dan ook even onze tips rond kinderen en rouw.

Zorg voor een vertrouwd persoon

Het kan helpend zijn dat er tijdens de afscheidsdienst minstens één volwassene speciaal voor de kinderen beschikbaar is. Iemand die hen kan begeleiden, met hen naar buiten kan gaan of even bij hen kan blijven als het moeilijk wordt. Hebben jullie als ouders zelf nog heel kleine kinderen vraag dan zeker hulp. Misschien wil je hen net heel dichtbij hebben maar het kan ook zijn dat het even alemaal teveel wordt. Laat je dus zeker omringen door lieve mensen.

Blijf nadien praten

Na de afscheidsdienst kunnen kinderen nog vragen hebben of opnieuw emoties voelen. Neem tijd om te luisteren naar wat ze vertellen en blijf openstaan voor hun vragen. Soms komen die vragen pas dagen of weken later in kleine onverwachte momenten.

Kinderen op een zachte manier betrekken bij een afscheid kan hen helpen om te begrijpen wat er gebeurt en hun gevoelens een plaats te geven. Elk kind doet dat op zijn eigen tempo. Volg vooral wat voor het kind en voor jullie als gezin goed voelt.

Wanneer jullie als school geconfronteerd worden met het verlies van een leerling, komt er ontzettend veel op jullie af. Tegelijk willen jullie zo snel mogelijk klaarstaan voor de leerlingen, ouders en het schoolteam. Vaak ontstaat spontaan de behoefte om een troostplekje in te richten, waar verdriet, herinneringen en verbondenheid een plaats kunnen krijgen.

Het Berrefonds ondersteunt basisscholen in Vlaanderen en Brussel in deze moeilijke periode met een troostkoffer, gevuld met materialen die houvast kunnen bieden in de eerste dagen en weken na het overlijden én een Koesterboom om een centrale plek in te richten.

We proberen de troostkoffer binnen de 12 uur na het eerste contact bij jullie op school te brengen. Hoe sneller we op de hoogte zijn, hoe vlotter we jullie kunnen ondersteunen in die eerste, vaak overweldigende momenten.

Wie kan een troostkoffer aanvragen?

Het Berrefonds biedt deze ondersteuning aan basisscholen in Vlaanderen en Brussel die een leerling verliezen. Ook scholen voor buitengewoon basisonderwijs kunnen een troostkoffer aanvragen.

Zijn jullie geen basisschool of werd jullie school geconfronteerd met een ander type verlies? Neem gerust een kijkje op deze pagina, waar we andere mogelijke vormen van ondersteuning toelichten.

Hoe kan je een troostkoffer aanvragen?

Bij een overlijden van een leerling is snel in actie komen belangrijk. Neem daarom zo snel mogelijk contact met ons op. Dat kan telefonisch via 0470 73 66 70.

We zijn bereikbaar:

  • op werkdagen van 9 tot 17 uur
  • in het weekend via onze collega van wacht

Krijgen jullie onze voicemail? Spreek gerust een bericht in. We bellen zo snel mogelijk terug.

Is jullie leerling palliatief?

Wanneer een leerling palliatief is en jullie je als school voorbereiden op een afscheid, mogen jullie ons ook al contacteren. We kunnen jullie in deze periode ondersteunen met waardevolle tips, en indien gewenst de troostkoffer al vroeger ter plaatse brengen. Een goede voorbereiding kan helpen om op het moment van afscheid net dat beetje meer rust en houvast te vinden.

Wat gebeurt er na jullie aanvraag?

Tijdens een eerste telefonisch contactmoment nemen we rustig de tijd om naar jullie verhaal te luisteren en samen te bekijken wat jullie als school nodig hebben. We geven uitleg over de troostkoffer en stellen enkele vragen om de inhoud zo goed mogelijk af te stemmen op jullie situatie, bijvoorbeeld:

  • Welke leeftijd heeft de overleden leerling?
  • Zijn er broers, zussen, neefjes of nichtjes op school?
  • Hoe groot is de klasgroep?
  • Hoeveel leerkrachten zijn nauw betrokken?
  • Hoe groot is het volledige schoolteam?

Daarnaast bezorgen we jullie toegang tot ons digitaal platform, waar jullie extra informatie, inspiratie en praktische tips vinden. Dit platform mag gerust gedeeld worden met alle betrokken collega’s.

We bekijken samen welke vragen of bezorgdheden er leven en ondersteunen waar mogelijk met informatie, tips of waardevolle doorverwijzingen. Tot slot maken we concrete afspraken over de snelle levering van de troostkoffer en Koesterboom.

Levering van de troostkoffer

De troostkoffer en Koesterboom worden persoonlijk bij jullie op school gebracht door één van onze warme vrijwilligers of iemand uit ons team. Onze vrijwilligers staan enkel in voor het vervoer en levering en zijn geen experts in de materie. Heb je vragen rond de materialen, bel ons gerust op. In veel gevallen lukt het om de troostkoffer binnen de 24 uur na het eerste contact ter plaatse te brengen, zodat jullie snel met de materialen aan de slag kunnen.

Hoe lang mag een school de troostkoffer houden?

Het verlies van een leerling draag je als school nog lang met je mee. Voor rouw bestaat er geen einddatum. Uit ervaring weten we wel dat de noden van een school na verloop van tijd veranderen. Na een tijdje komt er stilaan weer meer ruimte voor de dagelijkse schoolwerking. Het troostplekje evolueert en vaak ontstaat er een meer blijvende herinneringsplek op school. Heel wat materialen uit de troostkoffer mogen scholen houden om later nog te gebruiken. De andere materialen – samen met de troostkoffer en de houten Koesterboom – worden na ongeveer twee maanden opgehaald. Dit gebeurt altijd in overleg met de school. We blijven scholen graag ondersteunen in hun zoektocht naar manieren om hun leerling levenslang te blijven herdenken en herinneringen te koesteren.

Het Berrefonds biedt kosteloze ondersteuning aan basisscholen in Vlaanderen en Brussel die een leerling* verliezen. We bezorgen een troostkoffer gevuld met materialen die houvast kunnen bieden in de eerste dagen en weken na het overlijden. Bij de troostkoffer ontlenen we ook een prachtige houten Koesterboom. In deze boom kunnen kinderen tekeningen, boodschapjes en knutselwerkjes achterlaten. Zo ontstaat er op school een warme plek waar herinneringen gedeeld kunnen worden en waar leerlingen, leerkrachten en ouders samen kunnen stilstaan.

De troostkoffer is zo samengesteld dat jullie er snel en eenvoudig mee aan de slag kunnen. Geen uitgebreide lespakketten, maar materialen die voor zich spreken en die leerkrachten flexibel kunnen inzetten, op een manier die past bij hun klas en school.

Liefdevolle inhoud

De materialen in de troostkoffer zijn onderverdeeld in vijf categorieën.
Zo vinden scholen snel wat ze nodig hebben.

  • Emotiebeleving
  • Rituelen
  • Troostplekje
  • Creatief aan de slag
  • Boeken

Emotiebeleving

Voor veel kinderen is het overlijden van een klasgenootje de eerste keer dat ze zo dicht met verlies in aanraking komen. Dat kan heel wat vragen en emoties oproepen. Met de materialen rond emotiebeleving helpen we kinderen om gevoelens bespreekbaar te maken en ruimte te geven aan verdriet, gemis en verwarring. Zo kan de school bijvoorbeeld het Droomdeurtje inzetten of samen het Ganzenbord vol liefde spelen.

Daarnaast krijgt elk klasgenootje een pakketje warmte en troost met een Koestersjaal en een sterrenlampje. Voor het schoolteam voorzien we hartjepins. Deze kleine symbolen van verbondenheid tonen vaak zonder woorden hoeveel er aan het klasgenootje gedacht wordt.

Rituelen

Bij groot verdriet kunnen rituelen houvast en verbinding geven. Ze helpen om samen stil te staan bij het gemis en helpen om betekenis te geven aan belangrijke momenten. De materialen uit deze categorie kunnen gebruikt worden bij een afscheidsmoment, aan het begin van een schoolvakantie of op andere momenten waarop het gemis extra voelbaar is. We moedigen scholen aan om rituelen te vinden die passen bij hun klasgenootje. In de troostkoffer vinden jullie bijvoorbeeld materialen zoals bellenblaas, vergeet-me-niet-zaadjes en muziek.

Creatief aan de slag

Voor kinderen en vaak ook voor volwassenen kan creativiteit een waardevolle uitlaatklep zijn. Door te tekenen, knutselen of spelen kunnen gevoelens soms makkelijker geuit worden. In de troostkoffer vinden jullie daarom creatieve materialen zoals stoepkrijt, origami-papier en macramétouw. Via het bijhorende digitale platform krijgen leerkrachten toegang tot extra tips en inspiratie om creatief met rouw en herinneringen aan de slag te gaan.

Troostplekje

Na het overlijden van een leerling willen veel scholen een plek creëren waar leerlingen, leerkrachten en ouders samen kunnen stilstaan bij het verlies. De troostkoffer bevat verschillende materialen om zo’n troostplekje in te richten, zoals een brievenbus, een droogboeketje, een theelichthouder en een blanco rouwregister. Daarbij hoort ook de houten Koesterboom van 1,70 meter hoog. In deze boom kunnen kinderen tekeningen, briefjes of knutselwerkjes ophangen voor hun klasgenootje. Zo groeit er een warme plek vol herinneringen.

Boeken

Boeken kunnen helpen om de dood beter te begrijpen en woorden te geven aan rouw, verdriet en gemis. Daarom bevat elke troostkoffer een selectie boeken voor kinderen en leerkrachten. Zo vinden jullie er onder andere onze eigen boeken ‘Het rouwt in jou’ en ‘Hart vol liefde’. Met het Koesterboek kunnen klasgenoten, leerkrachten en andere betrokkenen herinneringen aan de overleden leerling verzamelen.

Daarnaast voegen we ook de kaft ‘Rouw in de klas’ van Lies Scaut toe. Deze bevat waardevolle informatie, draaiboeken en creatieve werkvormen om met rouw op school om te gaan.

Naast dit vaste aanbod kiezen we telkens nog enkele boeken op maat van de omstandigheden van overlijden, rekening houdend met leeftijd, cultuur en de specifieke context van de school.

Wanneer een leerling overlijdt, staat de wereld voor een schoolteam even stil. Niemand is hier ooit helemaal op voorbereid. Het verlies raakt niet alleen de klasgenoten, maar ook leerkrachten, directie, ouders en het hele schoolteam. In de eerste dagen en weken komt er veel op jullie af. Tegelijk willen jullie zo goed mogelijk zorgen voor de leerlingen, voor het gezin van het overleden kind en voor elkaar. Met onderstaande tips willen we jullie graag houvast en richting geven in die eerste moeilijke dagen en weken.

Een warm contact met het gezin van de overleden leerling

Betuig op een warme, zachte manier je medeleven aan het gezin van de overleden leerling. Als schoolteam hebben jullie hun kind goed gekend en het overlijden raakt jullie diep. Ouders waarderen het vaak enorm om dit van jullie te horen. Loop je vast in de zoektocht naar de juiste woorden? Neem dan zeker eens een kijkje op deze pagina.

Meestal liggen er in de klas en op school nog spullen van de leerling zoals een pennenzak, werkschriften, knutselwerkjes, zwemzak,… Het kan een idee zijn om deze te verzamelen in een mooie doos. Spreek met de ouders af op welke manier ze deze spullen graag ontvangen. Sommige ouders verzamelen alles wat van hun kind is graag zo snel mogelijk. Anderen geven dit liever wat tijd, en komen het misschien na de uitvaart graag zelf ophalen op school. Volg het tempo van de ouders, en doe enkele concrete voorstellen waaruit ze kunnen kiezen.

Stem communicatie af met het gezin en school

Bespreek met de ouders van het overleden kind welke informatie gedeeld mag worden met leerlingen, ouders, leerkrachten en andere betrokkenen. Sommige gezinnen vinden het belangrijk dat bepaalde details privé blijven. Door dit vooraf af te stemmen, vermijden jullie dat informatie gedeeld wordt die zij liever voor zichzelf houden. Ook wanneer er een foto van het kind gebruikt wordt op school of in communicatie, is het belangrijk om hiervoor toestemming te vragen.

Creëer een veilige en warme omgeving

Het is belangrijk dat leerlingen voelen dat alle emoties er mogen zijn. Verdriet, boosheid, verwarring, stilte of zelfs lachen: rouw kan zich op veel verschillende manieren tonen. Probeer een sfeer te creëren waarin leerlingen zich veilig voelen om hun gevoelens te uiten. Soms willen kinderen praten, soms liever tekenen, spelen of gewoon even stil zijn. De materialen uit de troostkoffer kunnen helpen om emoties zichtbaar en bespreekbaar te maken.

Hoe voer je het eerste klasgesprek?

Voor veel leerlingen is het eerste moment waarop ze samen in de klas over het overlijden horen of praten bijzonder moeilijk. Neem hier als leerkracht rustig de tijd voor. Vertel in duidelijke en eenvoudige woorden wat er gebeurd is. Gebruik het woord “overleden” of “gestorven” en vermijd verwarrende uitdrukkingen zoals “slapen voor altijd”, “een sterretje geworden” of “weggegaan”. Geef leerlingen daarna ruimte om vragen te stellen of hun gevoelens te delen. Sommige kinderen willen praten, anderen luisteren liever. Beide zijn oké. Het kan helpend zijn om het gesprek af te sluiten met een klein moment van verbinding, bijvoorbeeld door samen een kaarsje te branden, een tekening te maken of een herinnering te delen.

Beantwoord vragen van leerlingen eerlijk

Voor veel kinderen is dit de eerste keer dat ze geconfronteerd worden met het overlijden van een leeftijdsgenoot. Dat roept vaak veel vragen op. De belangrijkste tip: wees eerlijk en duidelijk in je antwoorden. Kinderen hebben nood aan eenvoudige, begrijpelijke informatie. Probeer moeilijke woorden of vage uitleg te vermijden. Vragen van kinderen kunnen soms heel specifiek zijn. Als volwassenen proberen we dan ook vaak een sluitend antwoord te geven en soms is dat niet aangepast op de leefwereld van de kinderen. Weet je even het antwoord niet? Bevestig dan dat het een heel goede vraag is en stel voor om het antwoord samen op te zoeken of koppel de vraag naar hen terug. “Wat denk jij?” Ook geloofsovertuigingen kunnen voor kinderen soms verwarrend zijn. Waarom spreekt de ene over de hemel, het paradijs en gelooft de andere dat er niets is? Leg hen uit dat iedereen mag kiezen waarin hij of zij gelooft want dat dat vaak troost brengt. Vraag hen waarin zij geloven en sta versteld van de prachtige antwoorden.

In de map “Rouw in de klas” van Lies Scaut, die mee in de troostkoffer zit, vinden jullie heel wat praktische tips en werkvormen om met vragen en emoties van leerlingen om te gaan.

De lege stoel in de klas

Wanneer een leerling overlijdt, wordt het gemis soms heel concreet zichtbaar in de klas. De lege stoel of bank kan voor leerlingen een sterke confrontatie zijn. Er bestaat geen juiste of foute manier om hiermee om te gaan. Sommige klassen laten de plaats nog een tijdje leeg, anderen kiezen ervoor om samen te beslissen hoe ze hiermee omgaan. Het kan helpend zijn om dit met de leerlingen te bespreken en samen te bekijken wat voor hen goed voelt. Soms helpt het om tijdelijk een foto, een kaarsje of een tekening op die plek te zetten.

Richt een troostplek in op school

Veel scholen ervaren dat een centrale troostplek helpt om ruimte te geven aan verdriet en herinneringen. Dat kan bijvoorbeeld:

  • in de inkomhal van de school
  • op de speelplaats
  • in de klas
  • in een lokaal dat tijdelijk als stilteplek wordt ingericht

In onze Koesterboom kunnen leerlingen briefjes, tekeningen of knutselwerkjes ophangen voor hun klasgenootje. Zo ontstaat er een plek waar leerlingen, leerkrachten en ouders kunnen stilstaan bij het verlies.

Verzamel herinneringen in een rouwregister

Een rouwregister of herinneringsboek kan een waardevolle manier zijn om deelneming te betuigen en herinneringen te verzamelen. Je kan er eentje vinden in onze troostkoffer. Leerlingen, ouders, leerkrachten en andere betrokkenen kunnen er:

  • iets schrijven
  • een tekening maken
  • een foto inkleven
  • een boodschap achterlaten

Sommige kinderen vinden het moeilijk om zelf woorden te vinden. Op het digitaal platform van de troostkoffer vinden jullie een printable met voorgedrukte vragen die leerlingen kunnen invullen. Die kunnen ze thuis of in de klas rustig beantwoorden en daarna in het rouwregister kleven. Leg ook wat stiften, potloden, stickers en lijm bij het boek zodat kinderen er spontaan mee aan de slag kunnen.

Organiseer een moment van samenzijn

In de eerste dagen kan het helpend zijn om als school en gemeenschap samen de eerste emoties van verdriet en ongeloof te delen met elkaar. Een knuffel geven, samenzijn en stilstaan zonder te veel omkadering kan heel krachtig zijn. Zo kan iedereen die nood heeft langskomen. Dit moment kan op school plaatsvinden:

  • op de speelplaats
  • in de inkomhal
  • aan de Koesterboom
  • op een andere symbolische plek op school

Als het voor hen goed voelt, kunnen ook de ouders van het overleden kind hierbij betrokken worden. Vraag gerust of zij bepaalde wensen hebben. De ouders van de overleden leerling betrekken in jullie initiatieven kan heel waardevol zijn. Samen op weg gaan in dit verlies en dit grote verdriet.

Betrek de ouders van klasgenoten

Ook de ouders van klasgenoten zitten vaak met vragen. Ze weten soms niet goed hoe ze moeten reageren of hoe ze hun eigen kind kunnen ondersteunen. Laat hen weten dat ze met vragen of bezorgdheden terechtkunnen bij de school. Dat kan een grote geruststelling zijn. In het pakketje dat elke leerling van de klas meekrijgt, met de sjaal en het sterrenlampje, vinden ouders een folder met wat eerste tips.

Deel met ouders hoe jullie op school met de leerlingen spreken over wat er gebeurd is en over de gevoelens die daarbij horen. Wanneer kinderen thuis gelijkaardige woorden en uitleg horen, geeft dat herkenning en houvast. Sommige scholen kiezen er daarnaast voor om een psycholoog of rouwtherapeut uit te nodigen voor een informatieavond, waar ouders vragen kunnen stellen en extra ondersteuning krijgen.

Sommige ouders willen ook graag fysiek helpen. Kleine gebaren van steun kunnen voor een schoolteam veel betekenen, zoals:

  • speeltijden overnemen
  • iets bakken voor het team
  • warme drank voorzien
  • helpen bij het samenzijn moment (chocomelk maken en cake bakken)
  • hartverwarmertjes naaien met de klas
  • ganzenbord vol liefde komen spelen met een klein groepje

Samen zorg dragen voor elkaar kan in deze periode veel warmte brengen.

Ouders van klasgenoten willen meestal graag hun medeleven betuigen aan het gezin van de overleden klasgenoot, maar weten soms niet hoe ze dit best aanpakken. Het kan helpen om hen de weg te wijzen naar de communicatietips op deze website. Weet je van de ouders van het overleden kind dat ze veel hebben aan berichtjes of net liever even met rust gelaten worden? Dan kan je vragen of ze het goed vinden dat je dit deelt met andere ouders.

Zorg ook voor jezelf en voor elkaar

Het overlijden van een leerling raakt ook jullie als leerkracht of collega. Het is normaal dat dit verdriet oproept. Probeer daarom ook zorg te dragen voor jezelf en voor elkaar als team. Verdriet hoef je niet altijd te verbergen voor leerlingen of collega’s. Durf aan te geven wanneer iets moeilijk voelt of wanneer je steun nodig hebt. Vaak staan collega’s, ouders of andere mensen uit de schoolgemeenschap graag klaar om een warme schouder te bieden.

In de troostkoffer zit voor iedereen van het schoolteam een hartjespin. Door deze pin te dragen tonen jullie als team aan elkaar dat jullie de overleden leerling herdenken en meedragen in jullie hart en herinneringen. Voor de leerkrachten van de betrokken klas zit er een warme sjaal in de troostkoffer. Sommige leerkrachten dragen deze in de klas om zonder woorden aan te geven dat ze wat extra zachtheid kunnen gebruiken. Ook wij staan voor jullie klaar. Samen zorgen we voor een warm dekentje van troost en hoop.

Ga voorzichtig om met pers en media

Wanneer een kind overlijdt, kan het gebeuren dat media contact opnemen met de school. Ga hier zorgvuldig mee om en vraag altijd eerst toestemming aan de ouders voordat er informatie of een foto van het kind gedeeld wordt. Respect voor het gezin en hun privacy blijft altijd het belangrijkste. Soms is pers opdringerig en durven ze ook al eens aan de schoolpoort staan. Denk na hoe je de school en de kinderen hiervoor kan beschermen. Bijvoorbeeld door de koestervlag te gebruiken om inkijk te beperken, ouders kinderen in de klas te laten ophalen of ouders op voorhand te verwittigen met de vraag om respect te hebben en niet met de pers te spreken.

Het verdriet om een klasgenootje of leerling verdwijnt natuurlijk niet na enkele maanden. Er zal altijd een kind ontbreken in de klas en in de school. Voor leerlingen, leerkrachten en ouders blijft het gemis aanwezig, soms stil op de achtergrond, soms heel voelbaar. Op bepaalde momenten kan het verdriet weer sterker naar boven komen. Denk aan de verjaardag van het kind, een schoolfeest of optreden, de eerste of laatste schooldag, of het moment waarop de klas afscheid neemt in het zesde leerjaar. Als school kan het helpend zijn om op zulke momenten bewust ruimte te maken voor herinnering en verbinding. Zo blijft het overleden kind een plaats houden binnen de schoolgemeenschap. Hieronder delen we enkele ideeën die scholen vaak als waardevol ervaren.

Bijzondere dagen

Doorheen het schooljaar zijn er momenten waarop het gemis extra voelbaar kan zijn. Sommige van die dagen zijn voorspelbaar, zoals:

  • de verjaardag of sterfdag van het kind
  • het sinterklaasfeest
  • een schoolfeest of schooloptreden
  • het begin of einde van een schooljaar
  • de overgang naar een nieuwe klas of school

Maar ook onverwachte momenten kunnen emoties oproepen: wanneer een klas een bepaalde activiteit doet die vroeger samen gebeurde, of wanneer leerlingen spontaan herinneringen ophalen.

Als school kan het helpend zijn om op voorhand even stil te staan bij deze momenten. Dat hoeft niet groots of uitgebreid te zijn. Vaak volstaan kleine gebaren, zoals:

  • even samen stilstaan in de klas
  • een kaarsje branden
  • een herinnering delen
  • een briefje of tekening maken
  • een liedje luisteren dat bij het kind past

Belangrijk is vooral dat er ruimte mag zijn voor emoties, en dat leerlingen voelen dat het oké is om hun klasgenootje te blijven missen. Betrek de leerlingen bij de vormgeving van deze momenten. Zo kunnen ze zelf aangeven op welke manier ze hun overleden vriendje graag herdenken.

Een blijvende herinneringsplek op school

Veel scholen kiezen er na verloop van tijd voor om een blijvende herinneringsplek te creëren. Dat kan een plaats zijn waar leerlingen en leerkrachten af en toe even kunnen stilstaan bij het klasgenootje dat ze missen.

Zo’n plek kan verschillende vormen aannemen, bijvoorbeeld:

  • een boom of plant op de speelplaats
  • een bankje of rustplek
  • een kunstwerk of muurtekening
  • een klein herdenkingshoekje in de school
  • een boek waarin herinneringen verzameld worden

Het kan waardevol zijn om het gezin van het overleden kind hierbij te betrekken, als zij dat zelf ook fijn vinden. Ook het bredere netwerk rond de school, leerlingen, ouders, leerkrachten en buurt, kan mee nadenken of helpen bij het realiseren van zo’n plek. Zo groeit er een plek waar herinneringen blijven leven en waar nieuwe leerlingen ook kunnen horen over het kind dat deel uitmaakte van de school. Het kan zelf ruimer worden ingezet als bredere troostplek.

Samen blijven koesteren

Herinneringen blijven delen helpt om het klasgenootje levend te houden in de verhalen van de school. Soms gebeurt dat spontaan: een foto die nog opduikt, een anekdote die verteld wordt, een activiteit waar het kind vroeger zo van genoot. Ook kleine rituelen of tradities kunnen helpen om het kind te blijven herinneren, bijvoorbeeld:

  • een jaarlijks moment van herinnering in de klas
  • een brief of tekening maken op de verjaardag
  • samen bloemen planten op de speelplaats
  • een activiteit doen die het kind graag deed

Zo blijft het kind op een warme manier deel uitmaken van de schoolgemeenschap.

Koesterweek

Het Berrefonds organiseert elk jaar in december de Koesterweek. Tijdens deze week roepen we heel Vlaanderen op om zijn hart te tonen voor alle kinderen die gemist worden. Met deze actie tonen we aan families dat hun kind niet vergeten wordt. Ook scholen kunnen deelnemen aan de Koesterweek. Dat kan bijvoorbeeld door:

  • de Koesterweek-affiche op te hangen op school
  • samen kleurplaten te kleuren
  • hartjes te knutselen in de klas
  • even stil te staan bij kinderen die gemist worden

Zo bouwen we samen aan een warme golf van verbondenheid. Meer informatie vinden jullie op www.koesterweek.be

Betrek het gezin van de overleden leerling

In onze gesprekken met ouders van een overleden kind horen we vaak hoe betekenisvol het voor hen is om contact te blijven houden met de school, leerkrachten en vriendjes. Blijf hen dus betrekken en laat weten dat er aan hun kind gedacht wordt.

We delen graag enkele ideeën:

  • Schrijf gevoelige dagen zoals de verjaardag, sterfdag, moederdag en vaderdag in jullie agenda. Stuur de ouders op deze dagen een berichtje, kaartje of knutselwerkje. Vraag hen hoe ze zelf vorm willen geven aan deze gevoelige dagen. Sommige ouders brengen bijvoorbeeld graag nog een traktatie op de verjaardag.
  • Betrek het gezin bij de invulling van een herinneringsplek op school.
  • Vertel over hoe er in de klas wordt gepraat over hun kind en over hoe jullie samen herinneringen ophalen.

Concrete ideeën

Elke school en elke klas is anders. Sommige scholen kiezen voor een klein, stil gebaar, anderen voor een meer zichtbare herinnering. Hieronder vinden jullie enkele ideeën die scholen vaak als waardevol ervaren.

Een herinneringsboek in de klas

Sommige klassen houden een herinneringsboek bij waarin leerlingen af en toe iets kunnen schrijven, tekenen of kleven. Dat kan een herinnering zijn, een gedachte of gewoon een tekening voor hun klasgenootje. Het boek hoeft niet voortdurend gebruikt te worden. Soms wordt het enkel op bijzondere momenten boven gehaald, bijvoorbeeld op een verjaardag of wanneer leerlingen spontaan herinneringen delen. Het boek kan meereizen bij klasovergangen en op het einde aan de ouders worden geschonken.

Een troostboom, plant of bloemenperkje op de speelplaats

Veel scholen kiezen ervoor om samen met de klas een boom, struik of bloemen te planten op de speelplaats of in de schooltuin. Zo groeien de herinnering aan het kind mee met de school. Leerlingen kunnen er af en toe even langsgaan, een bloemetje neerleggen of gewoon even stil staan. Het planten van een boom kan ook een verbindend moment zijn voor de klas, het schoolteam en eventueel het gezin van het kind. Ook de vergeet-me-nietjes van in de troostkoffer kunnen hiervoor gebruikt worden.

Een klasritueel op bijzondere momenten

Sommige klassen vinden het helpend om op bepaalde momenten een klein ritueel te hebben. Dat kan bijvoorbeeld:

  • een kaarsje branden in de klas
  • een liedje luisteren of gek dansje doen dat bij het klasgenootje past
  • een briefje of tekening maken
  • bellen blazen
  • tijdens een klasgesprek vragen wat het overleden klasgenootje ervan zou vinden

Het hoeft niet groot of formeel te zijn. Kleine momenten van aandacht kunnen al veel betekenen.

De herinnering levend houden in verhalen

Kinderen praten soms spontaan over hun klasgenootje: een herinnering aan een spel op de speelplaats, een grappige anekdote of iets dat ze samen deden. Door hier ruimte voor te laten, help je leerlingen om de herinnering levend te houden. Het kind blijft zo deel uitmaken van de verhalen van de klas en van de school.

Een plek waar leerlingen even naartoe kunnen

Naast een vaste herinneringsplek op school kan het ook fijn zijn om een rustige plek te hebben waar leerlingen even kunnen zitten wanneer ze het moeilijk hebben. Dat kan een hoekje in de klas zijn, een bankje op de speelplaats of een stille ruimte in de school. Soms hebben kinderen gewoon even nood aan een plek waar ze stil kunnen zijn, denken of voelen. Zo geef je als school ruimte aan rouw. Want naast het overlijden van de leerling zijn er nog hopen ander verdriet en gemis. Denk maar aan een overleden huisdier of verdriet rond scheiding.

Elke school zoekt haar eigen manier om een leerling te blijven herinneren. Er bestaat geen juiste of foute manier. Het belangrijkste is dat er ruimte blijft voor herinnering, verbondenheid en warmte.

Wat scholen achteraf met ons delen

Omdat de grote zus van onze overleden leerling* nog op onze school zit zien we de ouders dagelijks aan de schoolpoort. Nu met maar één kind om te komen brengen. Dat is niet gemakkelijk. Als directeur nodig ik hen regelmatig uit voor een babbel en een koffietje. Ik merk dat die momenten hen deugd doen!
Met de verjaardag van K* vroeg ik aan zijn klasgenootjes van de derde kleuterklas wat we best konden doen. Hun plannetje was snel gemaakt. Een astronauten-feestje! K* hield van de ruimte, en ze wilden hem op zijn verjaardag herdenken zoals hij was.
Toen de schoolfotograaf kwam wilden we ons overleden klasgenootje graag meenemen op de foto. De klasgenootjes deden hun koestersjaal aan en ook haar knuffel mocht mee.
We wilden op school een plekje creëren om onze overleden leerling te herdenken. Daarom werd de speelplaats hernoemd en zijn naam werd erin verwerkt. Zo zal hij altijd deel uitmaken van onze school!

Aan de lieve ouder die nu leest

Je kind maakt op dit moment iets heel ingrijpends mee: het verlies van een klasgenootje of schoolgenootje. Scholen proberen dit verlies zo goed mogelijk op te vangen en kinderen te ondersteunen in wat ze voelen en meemaken. Ook jij als ouder speelt daarin een belangrijke rol. Misschien ben je zelf geraakt door wat er gebeurd is, en tegelijk wil je er zijn voor je kind.

Dat kan vragen oproepen. Wat zeg je wel of niet? Hoe reageer je op verdriet of vragen? Wanneer is iets normaal en wanneer maak je je zorgen?
We willen je met deze pagina graag wat houvast bieden.

Eerst even geruststellen

Wat jullie meemaken, is uitzonderlijk. Het is heel normaal dat dit je uit evenwicht brengt en dat je misschien niet goed weet hoe je hiermee om moet gaan.
Er is geen juiste manier om hiermee om te gaan. Elk kind, elk gezin en elk verdriet is anders.
Je mag vertrouwen op jezelf én op de veerkracht van je kind. Kinderen verwerken verlies vaak op hun eigen manier en in hun eigen tempo. Ze kunnen het ene moment heel verdrietig zijn en het volgende moment weer spelen of lachen. Dat kan verwarrend zijn voor volwassenen, maar voor kinderen is dit een heel normale manier van omgaan met verdriet.

Op deze pagina vind je enkele handvatten die kunnen helpen om je kind te ondersteunen. Ook geven we aan wanneer het goed kan zijn om extra hulp in te schakelen.

10 tips om je kind te ondersteunen

  1. Erken het verlies
    Geef je kind erkenning in wat hij of zij meemaakt, in hoe het zich voelt. Minimaliseer niets. Vermijd uitspraken als ‘Je kende hem toch niet zo goed’. Elk verlies mag gevoeld worden.
  2. Wees eerlijk 
    Geef duidelijke, eerlijke uitleg, aangepast aan de leeftijd van je kind. Gebruik hierbij heldere taal. Je mag gerust het woord ‘dood’ gebruiken. Wind er geen onnodige doekjes om en vermijd verhullende woorden zoals ‘in slaap gevallen’, ‘op reis vertrokken’, ‘ster of engel geworden’.
  3. Het niet weten is ook oké
    Kinderen kunnen onverwachte of moeilijke vragen stellen. Beantwoord deze rustig en eenvoudig.  Durf ook aan te geven dat je het antwoord niet kent. Geef de vraag dan terug: wat denkt hij of zij zelf? Of ga samen op onderzoek.
  4. Alle emoties mogen er zijn
    Verdriet, boosheid, verwarring of geen reactie, alles mag er zijn. Iedereen reageert anders en de meeste reacties zijn normaal. Dit hangt heel erg af van de aard van je kind en van zijn of haar connectie met het overleden klasgenootje. 
  1. Blijf nabij
    Word niet meteen ongerust als je kind weinig deelt. Herhaal regelmatig dat je er bent. Om te luisteren en vragen te beantwoorden. En vertel dat het ook oké is om met iemand anders te praten, zoals een lotgenootje of leerkracht. 
  2. Volg het ritme van je kind
    Kinderen zijn geen kleine volwassenen, ze hebben een eigen manier van omgaan met verdriet, die we als ouder niet altijd begrijpen. Wees geduldig. Rouw komt in golven. En zeker bij kinderen kunnen deze verschillende gevoelens elkaar soms snel opvolgen. Net was je kind nog superverdrietig en even later is hij of zij weer vrolijk en druk in de weer. Geef de ruimte, tijd en vrijheid om dit verdriet op zijn of haar manier en ritme te verwerken.
  3. Deel je eigen gevoelens
    Toon gerust ook je eigen verdriet, vertel over jouw gevoelens. Je kind mag zien dat je ook geraakt bent. Dat is veilig, verbindend en leerrijk voor je kind. 
  4. Symbolen en rituelen kunnen troosten 
    Het kan troostend zijn om creatief bezig te zijn, symboliek te integreren of een ritueel vorm te geven. Dat kan van alles zijn. Een tekening maken, een kaarsje branden, herinneringen ophalen en verzamelen in een boekje, een kaartje aan de ouders schrijven, een herinneringendoos maken, een herdenkingshoekje inrichten,…
  5. Rouw tijdens spel of creativiteit
    Het is heel normaal dat je kind het verlies van zijn of haar klasgenootje verwerkt in spel, tekeningen en creativiteit. Dit kan er soms vreemd of confronterend uitzien voor jou, maar het is een gezonde manier van rouwen. Op die manier kan je kind gevoelens en gebeurtenissen herhalen, aanpassen of ‘controleren’ op een manier die veilig voelt. Als ouder ga je hier best rustig en open mee om zonder meteen te corrigeren of het gedrag te stoppen. Luister en observeer wat je kind uitdrukt en pik erop in om een gesprek te openen.
  6. Hou dagelijkse routines aan
    Ritme geeft houvast in onzekere tijden. Zoek naar een evenwicht tussen voldoende tijd en ruimte maken voor emoties en het ritme van elke dag. Probeer om zoveel mogelijk dezelfde routines aan te houden.

Wanneer extra ondersteuning helpend kan zijn

De meeste reacties van kinderen na een verlies zijn heel normaal, hoe intens of verwarrend ze soms ook kunnen aanvoelen. Toch zijn er momenten waarop het goed kan zijn om even stil te staan en extra ondersteuning te overwegen. Niet omdat er iets “mis” is, maar omdat sommige situaties net wat meer zorg en begeleiding vragen. Voel je als ouder dat je kind blijft vastlopen, of dat het moeilijk blijft om ermee om te gaan, dan kan het helpend zijn om iemand mee te laten kijken.

Signalen om op te letten

Neem gerust contact op met een huisarts, leerkracht, school of hulpverlener wanneer je merkt dat je kind:

  • langdurig somber of teruggetrokken blijft
  • veel last heeft van slaapproblemen of nachtmerries
  • extreem angstig wordt, bijvoorbeeld rond ziekte of dood
  • lichamelijke klachten heeft zonder duidelijke oorzaak (zoals buikpijn of hoofdpijn)
  • opvallend grote gedragsveranderingen vertoont, zoals boosheid, agressie of terugval in ontwikkeling
  • uitspraken doet die je ongerust maken, zoals niet meer willen leven

Ook jij als ouder

Soms voel je als ouder dat het je zelf te veel wordt.
Dat je zoekend bent, moe bent of het gevoel hebt dat je tekortschiet.
Ook dan is het helemaal oké om hulp te vragen.

Je hoeft dit niet alleen te dragen.
Hulp inschakelen is geen teken van falen, maar van zorg voor je kind én voor jezelf.

Wanneer een leerling overlijdt, heeft dat een diepe impact op de hele schoolgemeenschap. Leerkrachten, directie, klasgenoten en ouders worden geconfronteerd met verdriet, vragen en onzekerheid. Hoe ga je als schoolteam om met zo’n ingrijpend verlies? Wat hebben leerlingen nodig? En hoe kan je ouders en collega’s zo goed mogelijk ondersteunen? In dit webinar deelt het Berrefonds zijn ervaring in het begeleiden van basisscholen die geconfronteerd worden met het verlies van een leerling. We geven praktische handvatten, inzichten en warme tips om als school samen zorg te dragen voor leerlingen, ouders en het schoolteam.

Tijdens het webinar krijg je onder andere antwoord op vragen zoals:

  • Hoe ondersteunt het Berrefonds basisscholen die geconfronteerd worden met het verlies van een leerling?
  • Hoe ga je als schoolteam om met dit ingrijpende verlies?
  • Hoe ondersteun je ouders, broers en zussen, maar ook klasgenootjes en vrienden?
  • Hoe kan je je als school voorbereiden op het verlies van een leerling?