Ga naar de inhoud

Hoe je broers en zussen betrekt bij het verlies van je kind is heel persoonlijk. Elk kind is anders, elke ouder is dat ook en elke gezin heeft z’n eigen gewoontes. Er is dus zeker niet één manier om met zo’n groot verdriet om te gaan met kinderen. Maar meer en meer onderzoek toont intussen wel aan dat het stilzwijgen van verdiet en verlies opgroeiende kinderen niet sterker maakt, integendeel. Het kan heel verleidelijk zijn om je andere kind(eren) af te schermen van het verlies van hun broertje of zusje. Als ouder heb je immers de natuurlijke reflex om je kind te beschermen. Maar wat leer je je kind(eren) dan?

Dat verdriet niet bestaat? Dat je niet mag huilen? Dat alles in het leven op te lossen valt? Maken we dan van onze kinderen niet de volwassenen die onbeholpen reageren en niet weten wat te zeggen bij de confrontatie met rouw en verlies? Wij bij het Berrefonds pleiten er dus voor om ondanks je eigen angsten, kinderen wel te betrekken in rouw en verdriet. Want alleen zo geef je kinderen een extra rugzak vol levenservaring mee.

Elke leeftijd heeft andere noden

Uiteraard is het belangrijk om rekening te houden met de leeftijd van de andere kind(eren) in je gezin of in je familie. Met een kleuter kan en moet je helemaal anders over verlies praten dan met een schoolkind of een beginnende puber. En ook elke situatie is anders. Maar we willen je wel even gerust stellen: er is niet zoiets als één goede manier om met je kinderen te praten over verdriet en verlies en het is helemaal niet zo dat je maar één kans hebt om er samen over te praten. Je mag gerust proberen, experimenteren en bijsturen zoals je dat wellicht met allerlei aspecten van je opvoeding doet. In ons boek ‘Het rouwt in jou’ geven we je nog veel meer achtergrondinformatie en voorbeelden, hier willen we je vooral wat houvast bieden op basis van een aantal heel concrete tips:

  • Zorg voor een veilige, warme omgeving waar het kind ruimte krijgt om verdrietig te zijn.
  • Vertel zoveel mogelijk feiten en verduidelijk de omstandigheden van het overlijden.
  • Zorg dat wat je vertelt, aangepast is aan de leeftijd van het kind.
  • Gebruik geen synoniemen zoals ‘slapen’ of ‘op reis gaan’ om de dood te benoemen.
  • Verberg je eigen gevoelens niet.
  • Maak verdriet en gemis bespreekbaar, doe er ‘normaal’ over.
  • Noem nog regelmatig de naam van hun broer of zus.
  • Stel een vertrouwenspersoon aan als je zelf niet wil of kan praten.
  • Geef ruimte aan herinneringen. Maak een koesterhoekje of knutsel samen een herinneringsdoos.
  • Herhaal vaak dat je er bent als je kind je nodig heeft.
  • Vraag regelmatig hoe het gaat. Ook als het al weken prima gaat.
  • Lotgenotencontact kan ook voor kinderen helpen.
  • Let op signalen die aangeven dat het moeilijk gaat.
  • Laat kinderen hun gang gaan als ze situaties rond de dood naspelen of vertellen aan vriendjes. (Corrigeer hen niet tijdens het spel maar gebruik wat je hoorde eventueel achteraf als aanknopingspunt voor een gesprek.)

Verbindende momenten en handige links

Hieronder verzamelen we nog overzicht van enkele handige links van producten en tools die je kunnen helpen om de rouw en het verdriet bij kinderen te begeleiden. In elk Koesterhuis organiseren we ook regelmatig een activiteit voor broers en zussen die we hier graag met je delen. En weet dat wij ook een uitgebreide werking hebben om basisscholen te ondersteunen na het verlies van een leerling.

Bekijk de volledige kalender

Elk kind rouwt op zijn of haar eigen manier. Er bestaat geen vast stappenplan of juiste manier om hiermee om te gaan. Wat vooral belangrijk is, is dat kinderen op een eerlijke en begrijpelijke manier worden aangesproken en dat ze ruimte krijgen om hun eigen rouw vorm te geven.

De ontwikkelingsfasen kunnen helpen om te begrijpen hoe kinderen bepaalde concepten, zoals dood en afscheid, beleven en begrijpen op verschillende leeftijden. Het zijn geen strikte richtlijnen, maar eerder een houvast. De leeftijden zijn dan ook ruim te bekijken en verschillen van kind tot kind.

Probeer vooral te kijken naar wat jouw kind nodig heeft. Sommige kinderen willen praten, anderen spelen liever. Sommigen vinden troost in een ritueel of een eigen plekje, terwijl anderen aangeven hoe ze vastgehouden of getroost willen worden. Door hen hierin mee te laten bepalen, geef je hen de ruimte om op hun eigen manier met verlies om te gaan.

Twee tips die vaak echt helpen

Soms zijn het net kleine dingen die een groot verschil maken in hoe kinderen omgaan met rouw. Hieronder delen we twee inzichten die in de praktijk vaak heel helpend blijken.

Wanneer een kind een moeilijke of onverwachte vraag stelt, hebben we als volwassenen vaak de reflex om meteen een goed en correct antwoord te geven. We willen het juist uitleggen, geruststellen of duidelijkheid bieden. Maar vaak vertrekken we daarbij vanuit ons eigen denkkader en dat is niet altijd afgestemd op hoe kinderen denken en voelen.

Gekke vragen…

Een eenvoudige, maar heel krachtige stap is om de vraag eerst terug te geven:
“Wat denk jij?”

Kinderen hebben vaak hun eigen beelden en antwoorden. En die zijn soms verrassend zacht, troostend of geruststellend.

Zo kan een kind op de vraag
“Is het zacht in een kistje?”
bijvoorbeeld antwoorden:
“Ja, heel zacht. Met wol en kussentjes. Het is eigenlijk een heel fijn bedje.”

Door eerst te luisteren naar hun antwoord, sluit je aan bij hun beleving. ”

Geeft je kind een antwoord dat hen zelf bang maakt of onrustig maakt?
Dan kan je zacht mee vorm geven:
“Ik denk dat het …”
“Ik stel me voor dat het eerder …

Zo help je om hun verbeelding terug wat veiliger en zachter te maken.

Laat ruimte voor wat een kind wil geloven

Kinderen kunnen vragen stellen over wat er na de dood gebeurt.
“Waar is hij nu?”
“Wat gebeurt er als je dood bent?”

Vaak zijn er binnen gezinnen verschillende overtuigingen of verhalen: geloof, spiritualiteit of symboliek. Het kan eigenlijk vanalles zijn.

In plaats van één “juist” antwoord te geven, kan het helpend zijn om ruimte te laten voor wat een kind zelf gelooft of wil geloven:
“Je mag geloven wat voor jou goed voelt.”
“Sommige mensen geloven dat … omdat dat hen troost geeft.”

Je kan bijvoorbeeld zeggen:

  • “Sommige mensen geloven in een hemel of in God.”
  • “Anderen denken aan een sterretje, waar iemand naartoe gaat.”
  • “Er zijn ook mensen die geloven dat iemand op een andere manier dichtbij blijft.”

Zo geef je kinderen de vrijheid om hun eigen betekenis te zoeken.

Aanrader

Maak je je zorgen om je kind, kleinkind of een kind in je omgeving dat met verlies te maken kreeg? Dan kan het helpend zijn om wat extra houvast te vinden in hoe je hiermee kan omgaan.

Op een andere pagina bundelden we 10 concrete tips die oorspronkelijk geschreven zijn voor ouders van kinderen die een klasgenootje moeten missen, maar die in de praktijk veel breder toepasbaar zijn. Ze geven inzicht in hoe kinderen rouwen, welke reacties normaal zijn en hoe je als volwassene nabij kan blijven.

Je kan ze gerust gebruiken als inspiratie om je kind te ondersteunen, in welke vorm van verlies dan ook.

Inspiratie

Hieronder verzamelen we nog enkele nuttige links die je mogelijk kunnen helpen en verder kunnen inspireren om samen met kinderen aan de slag te gaan met rouw en verdriet. Maak je je ergens zorgen over of zit je ergens mee? Durf ons dan gerust even een berichtje sturen, we denken graag met je mee of proberen je door te verwijzen naar andere organisaties en professionals die je mogelijk kunnen helpen. En tenslotte, zorg ook altijd goed voor jezelf in tijden van verdriet, het is een cliché, maar het klopt wel: je kan past goed voor anderen zorgen als je ook voor jezelf (laat) zorgen.

Wanneer een baby of kind overlijdt, worden ook andere kinderen geconfronteerd met verdriet en afscheid. Dat kunnen broers of zussen zijn, neefjes of nichtjes maar ook vriendjes of klasgenootjes. Voor hen kan een afscheidsdienst een eerste kennismaking zijn met de dood. Kinderen voorbereiden op zo’n moment kan helpen om hen meer rust en houvast te geven.

Vertel vooraf wat er zal gebeuren

Kinderen voelen zich vaak veiliger wanneer ze weten wat ze kunnen verwachten. Leg daarom vooraf rustig uit hoe de afscheidsdienst ongeveer zal verlopen. Je kan bijvoorbeeld vertellen:

  • waar de uitvaart plaatsvindt
  • wie er allemaal aanwezig zal zijn
  • dat er misschien mensen zullen huilen of heel verdrietig zijn
  • dat er muziek gespeeld wordt of iemand iets zal vertellen
  • dat er een kistje of urne aanwezig kan zijn
  • dat het met momenten stil zal zijn en spelen even niet kan

Gebruik eenvoudige en eerlijke woorden. Je hoeft niet alles tot in detail te vertellen, maar het kan helpen om een duidelijk beeld te schetsen van wat er gaat gebeuren en wat ze kunnen verwachten.

Geef kinderen een keuze

Niet elk kind wil of kan aanwezig zijn op een afscheidsdienst. Het kan helpend zijn om kinderen, afhankelijk van hun leeftijd en eigenheid een keuze te geven. Sommige kinderen willen er graag bij zijn, anderen voelen zich veiliger wanneer ze op dat moment ergens anders zijn. Beide reacties zijn normaal. Je kan ook afspreken dat een kind op elk moment even naar buiten mag gaan als het te moeilijk wordt. Sommige uitvaarten worden ook gestreamd als er veel volk verwacht wordt. Het kan dan een optie zijn om thuis te volgen of samen met andere vriendjes of klasgenoten.

Betrek kinderen op hun manier

Voor veel kinderen kan het helpend zijn om een kleine rol te krijgen tijdens het afscheid. Zo voelen ze zich betrokken bij het moment. Dat kan bijvoorbeeld door:

  • een tekening te maken
  • een bloem neer te leggen
  • een knuffeltje bij het kistje te leggen
  • een kaarsje aan te steken
  • samen een liedje te zingen

Je kan kinderen ook betrekken door een mooi prentenboek of voorleesverhaal te verwerken in de dienst. Dit kan dat voorgelezen worden met alle kinderen vooraan of in een aparte ruimte. Sommige ouders kiezen ervoor om tijdens de uitvaart de kinderen die aanwezig zijn even apart te nemen om samen op iets te knutselen of naar een verhaal te luisteren. Als de kinderen dan terugkomen kunnnen ze bijvoorbeeld hun kaarsenpotje vooraan zetten of iets in een boom hangen. Sommige kinderen vinden het fijn om iets te doen, andere kinderen kijken liever gewoon toe. Beide zijn helemaal oké.

Laat alle emoties toe

Kinderen rouwen op hun eigen manier. Sommige kinderen huilen, anderen worden stil, stellen veel vragen of gaan tussendoor gewoon spelen. Al die reacties zijn normaal. Laat kinderen weten dat alle gevoelens er mogen zijn en dat het oké is om verdrietig te zijn, maar ook om even te lachen of te spelen. Hier meer over weten? Lees dan ook even onze tips rond kinderen en rouw.

Zorg voor een vertrouwd persoon

Het kan helpend zijn dat er tijdens de afscheidsdienst minstens één volwassene speciaal voor de kinderen beschikbaar is. Iemand die hen kan begeleiden, met hen naar buiten kan gaan of even bij hen kan blijven als het moeilijk wordt. Hebben jullie als ouders zelf nog heel kleine kinderen vraag dan zeker hulp. Misschien wil je hen net heel dichtbij hebben maar het kan ook zijn dat het even alemaal teveel wordt. Laat je dus zeker omringen door lieve mensen.

Blijf nadien praten

Na de afscheidsdienst kunnen kinderen nog vragen hebben of opnieuw emoties voelen. Neem tijd om te luisteren naar wat ze vertellen en blijf openstaan voor hun vragen. Soms komen die vragen pas dagen of weken later in kleine onverwachte momenten.

Kinderen op een zachte manier betrekken bij een afscheid kan hen helpen om te begrijpen wat er gebeurt en hun gevoelens een plaats te geven. Elk kind doet dat op zijn eigen tempo. Volg vooral wat voor het kind en voor jullie als gezin goed voelt.