Wanneer een leerling overlijdt, staat de wereld voor een schoolteam even stil. Niemand is hier ooit helemaal op voorbereid. Het verlies raakt niet alleen de klasgenoten, maar ook leerkrachten, directie, ouders en het hele schoolteam. In de eerste dagen en weken komt er veel op jullie af. Tegelijk willen jullie zo goed mogelijk zorgen voor de leerlingen, voor het gezin van het overleden kind en voor elkaar. Met onderstaande tips willen we jullie graag houvast en richting geven in die eerste moeilijke dagen en weken.
Een warm contact met het gezin van de overleden leerling
Betuig op een warme, zachte manier je medeleven aan het gezin van de overleden leerling. Als schoolteam hebben jullie hun kind goed gekend en het overlijden raakt jullie diep. Ouders waarderen het vaak enorm om dit van jullie te horen. Loop je vast in de zoektocht naar de juiste woorden? Neem dan zeker eens een kijkje op deze pagina.
Meestal liggen er in de klas en op school nog spullen van de leerling zoals een pennenzak, werkschriften, knutselwerkjes, zwemzak,… Het kan een idee zijn om deze te verzamelen in een mooie doos. Spreek met de ouders af op welke manier ze deze spullen graag ontvangen. Sommige ouders verzamelen alles wat van hun kind is graag zo snel mogelijk. Anderen geven dit liever wat tijd, en komen het misschien na de uitvaart graag zelf ophalen op school. Volg het tempo van de ouders, en doe enkele concrete voorstellen waaruit ze kunnen kiezen.
Stem communicatie af met het gezin en school
Bespreek met de ouders van het overleden kind welke informatie gedeeld mag worden met leerlingen, ouders, leerkrachten en andere betrokkenen. Sommige gezinnen vinden het belangrijk dat bepaalde details privé blijven. Door dit vooraf af te stemmen, vermijden jullie dat informatie gedeeld wordt die zij liever voor zichzelf houden. Ook wanneer er een foto van het kind gebruikt wordt op school of in communicatie, is het belangrijk om hiervoor toestemming te vragen.
Creëer een veilige en warme omgeving
Het is belangrijk dat leerlingen voelen dat alle emoties er mogen zijn. Verdriet, boosheid, verwarring, stilte of zelfs lachen: rouw kan zich op veel verschillende manieren tonen. Probeer een sfeer te creëren waarin leerlingen zich veilig voelen om hun gevoelens te uiten. Soms willen kinderen praten, soms liever tekenen, spelen of gewoon even stil zijn. De materialen uit de troostkoffer kunnen helpen om emoties zichtbaar en bespreekbaar te maken.
Hoe voer je het eerste klasgesprek?
Voor veel leerlingen is het eerste moment waarop ze samen in de klas over het overlijden horen of praten bijzonder moeilijk. Neem hier als leerkracht rustig de tijd voor. Vertel in duidelijke en eenvoudige woorden wat er gebeurd is. Gebruik het woord “overleden” of “gestorven” en vermijd verwarrende uitdrukkingen zoals “slapen voor altijd”, “een sterretje geworden” of “weggegaan”. Geef leerlingen daarna ruimte om vragen te stellen of hun gevoelens te delen. Sommige kinderen willen praten, anderen luisteren liever. Beide zijn oké. Het kan helpend zijn om het gesprek af te sluiten met een klein moment van verbinding, bijvoorbeeld door samen een kaarsje te branden, een tekening te maken of een herinnering te delen.
Beantwoord vragen van leerlingen eerlijk
Voor veel kinderen is dit de eerste keer dat ze geconfronteerd worden met het overlijden van een leeftijdsgenoot. Dat roept vaak veel vragen op. De belangrijkste tip: wees eerlijk en duidelijk in je antwoorden. Kinderen hebben nood aan eenvoudige, begrijpelijke informatie. Probeer moeilijke woorden of vage uitleg te vermijden. Vragen van kinderen kunnen soms heel specifiek zijn. Als volwassenen proberen we dan ook vaak een sluitend antwoord te geven en soms is dat niet aangepast op de leefwereld van de kinderen. Weet je even het antwoord niet? Bevestig dan dat het een heel goede vraag is en stel voor om het antwoord samen op te zoeken of koppel de vraag naar hen terug. “Wat denk jij?” Ook geloofsovertuigingen kunnen voor kinderen soms verwarrend zijn. Waarom spreekt de ene over de hemel, het paradijs en gelooft de andere dat er niets is? Leg hen uit dat iedereen mag kiezen waarin hij of zij gelooft want dat dat vaak troost brengt. Vraag hen waarin zij geloven en sta versteld van de prachtige antwoorden.
In de map “Rouw in de klas” van Lies Scaut, die mee in de troostkoffer zit, vinden jullie heel wat praktische tips en werkvormen om met vragen en emoties van leerlingen om te gaan.
De lege stoel in de klas
Wanneer een leerling overlijdt, wordt het gemis soms heel concreet zichtbaar in de klas. De lege stoel of bank kan voor leerlingen een sterke confrontatie zijn. Er bestaat geen juiste of foute manier om hiermee om te gaan. Sommige klassen laten de plaats nog een tijdje leeg, anderen kiezen ervoor om samen te beslissen hoe ze hiermee omgaan. Het kan helpend zijn om dit met de leerlingen te bespreken en samen te bekijken wat voor hen goed voelt. Soms helpt het om tijdelijk een foto, een kaarsje of een tekening op die plek te zetten.
Richt een troostplek in op school
Veel scholen ervaren dat een centrale troostplek helpt om ruimte te geven aan verdriet en herinneringen. Dat kan bijvoorbeeld:
- in de inkomhal van de school
- op de speelplaats
- in de klas
- in een lokaal dat tijdelijk als stilteplek wordt ingericht
In onze Koesterboom kunnen leerlingen briefjes, tekeningen of knutselwerkjes ophangen voor hun klasgenootje. Zo ontstaat er een plek waar leerlingen, leerkrachten en ouders kunnen stilstaan bij het verlies.
Verzamel herinneringen in een rouwregister
Een rouwregister of herinneringsboek kan een waardevolle manier zijn om deelneming te betuigen en herinneringen te verzamelen. Je kan er eentje vinden in onze troostkoffer. Leerlingen, ouders, leerkrachten en andere betrokkenen kunnen er:
- iets schrijven
- een tekening maken
- een foto inkleven
- een boodschap achterlaten
Sommige kinderen vinden het moeilijk om zelf woorden te vinden. Op het digitaal platform van de troostkoffer vinden jullie een printable met voorgedrukte vragen die leerlingen kunnen invullen. Die kunnen ze thuis of in de klas rustig beantwoorden en daarna in het rouwregister kleven. Leg ook wat stiften, potloden, stickers en lijm bij het boek zodat kinderen er spontaan mee aan de slag kunnen.
Organiseer een moment van samenzijn
In de eerste dagen kan het helpend zijn om als school en gemeenschap samen de eerste emoties van verdriet en ongeloof te delen met elkaar. Een knuffel geven, samenzijn en stilstaan zonder te veel omkadering kan heel krachtig zijn. Zo kan iedereen die nood heeft langskomen. Dit moment kan op school plaatsvinden:
- op de speelplaats
- in de inkomhal
- aan de Koesterboom
- op een andere symbolische plek op school
Als het voor hen goed voelt, kunnen ook de ouders van het overleden kind hierbij betrokken worden. Vraag gerust of zij bepaalde wensen hebben. De ouders van de overleden leerling betrekken in jullie initiatieven kan heel waardevol zijn. Samen op weg gaan in dit verlies en dit grote verdriet.
Betrek de ouders van klasgenoten
Ook de ouders van klasgenoten zitten vaak met vragen. Ze weten soms niet goed hoe ze moeten reageren of hoe ze hun eigen kind kunnen ondersteunen. Laat hen weten dat ze met vragen of bezorgdheden terechtkunnen bij de school. Dat kan een grote geruststelling zijn. In het pakketje dat elke leerling van de klas meekrijgt, met de sjaal en het sterrenlampje, vinden ouders een folder met wat eerste tips.
Deel met ouders hoe jullie op school met de leerlingen spreken over wat er gebeurd is en over de gevoelens die daarbij horen. Wanneer kinderen thuis gelijkaardige woorden en uitleg horen, geeft dat herkenning en houvast. Sommige scholen kiezen er daarnaast voor om een psycholoog of rouwtherapeut uit te nodigen voor een informatieavond, waar ouders vragen kunnen stellen en extra ondersteuning krijgen.
Sommige ouders willen ook graag fysiek helpen. Kleine gebaren van steun kunnen voor een schoolteam veel betekenen, zoals:
- speeltijden overnemen
- iets bakken voor het team
- warme drank voorzien
- helpen bij het samenzijn moment (chocomelk maken en cake bakken)
- hartverwarmertjes naaien met de klas
- ganzenbord vol liefde komen spelen met een klein groepje
Samen zorg dragen voor elkaar kan in deze periode veel warmte brengen.
Ouders van klasgenoten willen meestal graag hun medeleven betuigen aan het gezin van de overleden klasgenoot, maar weten soms niet hoe ze dit best aanpakken. Het kan helpen om hen de weg te wijzen naar de communicatietips op deze website. Weet je van de ouders van het overleden kind dat ze veel hebben aan berichtjes of net liever even met rust gelaten worden? Dan kan je vragen of ze het goed vinden dat je dit deelt met andere ouders.
Zorg ook voor jezelf en voor elkaar
Het overlijden van een leerling raakt ook jullie als leerkracht of collega. Het is normaal dat dit verdriet oproept. Probeer daarom ook zorg te dragen voor jezelf en voor elkaar als team. Verdriet hoef je niet altijd te verbergen voor leerlingen of collega’s. Durf aan te geven wanneer iets moeilijk voelt of wanneer je steun nodig hebt. Vaak staan collega’s, ouders of andere mensen uit de schoolgemeenschap graag klaar om een warme schouder te bieden.
In de troostkoffer zit voor iedereen van het schoolteam een hartjespin. Door deze pin te dragen tonen jullie als team aan elkaar dat jullie de overleden leerling herdenken en meedragen in jullie hart en herinneringen. Voor de leerkrachten van de betrokken klas zit er een warme sjaal in de troostkoffer. Sommige leerkrachten dragen deze in de klas om zonder woorden aan te geven dat ze wat extra zachtheid kunnen gebruiken. Ook wij staan voor jullie klaar. Samen zorgen we voor een warm dekentje van troost en hoop.
Ga voorzichtig om met pers en media
Wanneer een kind overlijdt, kan het gebeuren dat media contact opnemen met de school. Ga hier zorgvuldig mee om en vraag altijd eerst toestemming aan de ouders voordat er informatie of een foto van het kind gedeeld wordt. Respect voor het gezin en hun privacy blijft altijd het belangrijkste. Soms is pers opdringerig en durven ze ook al eens aan de schoolpoort staan. Denk na hoe je de school en de kinderen hiervoor kan beschermen. Bijvoorbeeld door de koestervlag te gebruiken om inkijk te beperken, ouders kinderen in de klas te laten ophalen of ouders op voorhand te verwittigen met de vraag om respect te hebben en niet met de pers te spreken.